مداخله هدفمند برای جبران افت تحصیلی دانش آموزان در آموزش مجازی

به گزارش شهرآرانیوز؛ افت تحصیلی دانش آموزان در سال تحصیلی اخیر، باتوجه به تجربه یک سال متفاوت و تعطیلی مدارس درپی جنگ و ادامه آموزش غیرحضوری، شاید چندان دور از انتظار نبود. هرچند آموزش وپرورش و معلمانی که دغدغه یادگیری دانش آموزان را داشتند، تلاش کردند از قاب تلفن‌های همراه، همان آموزشی را ارائه دهند که در کلاس درس دنبال می‌کردند، با این حال خانه برای بسیاری از دانش آموزان، نتوانست جای کلاس درس را بگیرد؛ حواس پرتی، کاهش تمرکز، اهمال کاری در انجام تکالیف، دشواری ارتباط در فضای مجازی و... برخی دانش آموزان را از مسیر یادگیری دور کرد.

اکنون این مسئله درحالی به سال تحصیلی جدید رسیده است که استاندار خراسان رضوی نیز در جلسه شورای آموزش وپرورش استان، از «افت تحصیلی شدید» دانش آموزان درپی آموزش غیرحضوری سال گذشته، سخن گفته و تأکید کرده است: «با حضوری شدن مدارس از سال آینده، با واقعیت‌هایی مواجه خواهیم شد. 

در سال جاری تقریبا همه ایام سال، آموزش غیرحضوری بود، بنابراین افت تحصیلی شدیدی داریم.» هرچند این افت تحصیلی چه از دید والدین، چه به زعم معلمان و حتی برپایه گفته‌های برخی مسئولان، رخ داده است، اما اخیرا معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش وپرورش در اظهارات خود، از ارتقای معدل دانش آموزان این دوره در سال گذشته، سخن گفته است؛ افزایشی که براساس آمار‌های اعلام شده، تنها ۰.۶ نمره بوده است! 

اگر جزئی‌تر به این آمار نگاه کنیم، میانگین نمرات پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم به عدد ۶۹/۱۰‌ می‌رسد؛ عددی که چندان امیدوارکننده به نظر نمی‌رسد و نشان می‌دهد که کیفیت یادگیری دانش آموزان را‌ نمی‌توان فقط با مقایسه تغییرات معدل ارزیابی کرد.

برای درک بهتر وضعیت، بد نیست دوباره به نتایج آخرین دوره آزمون بین المللی تیمز که در سال ۲۰۲۳ برگزار شد، نیز نگاهی بیندازیم. مقیاس آزمون تیمز، نمره ۵۰۰ بود که میانگین نمرات دانش آموزان ایرانی در ریاضی پایه چهارم، ۴۲۰ و در علوم، ۴۳۲ بود. همچنین در میانگین ریاضی پایه هشتم به ۴۲۳ رسید. این نمرات حتی نسبت به دوره ۲۰۱۹ این آزمون، نیز کاهش پیدا کرده بود. نتایج گفته شده را برخی کارشناسان این طور تحلیل کرده‌اند که ارتقای کیفیت آموزشی در کشورمان، نیاز به مداخله جدی دارد.

اما طبق گفته کارشناسان، افت تحصیلی فقط به پایین آمدن نمره و معدل نیست؛ ممکن است دانش آموز در کارنامه، نمره پذیرفته شده‌ای داشته باشد، اما در مهارت‌هایی که باید در طول سال‌های تحصیل کسب می‌کرده است، با ضعف و شکاف یادگیری مواجه شده باشد. 

وزیر آموزش وپرورش نیز در تیرماه امسال، از اجرای طرح‌های جبران افت یادگیری برای دانش آموزان دوره ابتدایی و متوسطه در سراسر کشور خبر داده است. اکنون پرسش این است که برای بازگرداندن دانش آموزان به مسیر یادگیری چه باید کرد؟ در این گزارش، روایت والدین و معلمان را درکنار نظر کارشناسان آموزشی قرار داده‌ایم تا تصویری از آنچه بر یادگیری دانش آموزان گذشته است و راه‌های جبران آن، ترسیم کنیم.

روخوانی و املای ضعیف کلاس اولی‌ها

اعظم، دو پسر دارد که اختلاف سنی شان، یک سال است؛ یکی در پایه اول و دیگری در پایه دوم درس می‌خواند. او‌ می‌گوید: سال تحصیلی گذشته در تمام مدتی که کلاس‌ها مجازی بود، انگار خودم کلاس داشتم و بچه هایم هیچ رغبتی به این روش درس خواندن نداشتند. حالا به همین دلیل، چیزی هم یاد نگرفته‌اند؛ به خصوص پسر کوچکم که باید حروف الفبا را یاد می‌گرفت، اما متأسفانه روخوانی و املای او خیلی ضعیف است.

او اضافه می‌کند: به طور نمونه حرف «ب» را «پ» می‌خواند یا حرف «ر» را مانند «د» می‌نویسد. من هم تاحدی توان دارم که با آن‌ها تکلیف کار کنم و بعد از آن خسته می‌شوم. به نظرم اگر چند ماه اول سال تحصیلی بعد، درس سال گذشته را مرور نکنند، بچه‌ها پایه شان ضعیف می‌ماند.

افت تحصیلی محسوس دانش آموزان

رؤیا، مادر دیگری است که افت تحصیلی فرزندانش در طول سال تحصیلی اخیر نسبت به دوره قبل، برایش محسوس بوده است. او‌ می‌گوید: دخترم پایه پنجم بود و در کلاس‌های مجازی چیز زیادی یاد نگرفت. پسرم هم تغییر پایه داشت و پایه هفتم بود، اما تدریس مجازی برایش کافی نبود؛ برای همین، مدتی درس خواندن را رها کرده بود؛ چون یاد نمی‌گرفت.

او در دوران جنگ، نگذاشته است که خبر چندانی از جنگ و مسائل کشور به درون خانه شان درز کند و همین هم موجب شده است که فرزندانش دربرابر جنگ، واکنش خاصی نداشته باشند. او‌ می‌افزاید:، اما تدریس مجازی، سبب افت تحصیلی زیادی در بچه هایم شد، به طوری که پسرم در سال تحصیلی قبل، شاگرد ممتاز بود و امسال معدلش به ۱۷ رسید. زمان امتحاناتشان از هوش مصنوعی هم کمک می‌گرفتیم؛ چون اشرافی به موضوعات نداشتیم.

وابستگی به والدین برای حل تکالیف

فائزه، فقط یک فرزند دارد. سیمین، دختر او، سال سوم مدرسه برای اولین بار از نزدیک با فضای واقعی مدرسه آشنا شد؛ چراکه او هم جزو کودکانی بود که سن شروع مدرسه اش، با شیوع کرونا هم زمان شده بود و به همین دلیل، پایه اول و دوم ابتدایی را به صورت مجازی گذراند. سیمین طبق گفته مادرش، دختر درس خوانی است، اما زمانی که مدرسه می‌رود، یادگیری بهتری دارد.

فائزه می‌گوید: امسال کشورمان درگیر جنگ بود و با اینکه مشهد خیلی درگیر این مسائل نشد، دخترم چندباری از صدای پدافند ترسید و بابت جنگ، نگرانی داشت که همین موضوع روی تمرکزش بر درس تأثیر گذاشت. او می‌افزاید: در یک سال اخیر، فرزندم خیلی از دروس را واقعا یاد نگرفت. گواه آن هم این است که برای نوشتن تکالیف و حل کردن تمرین هایش، به پدرش وابسته است. حالا فائزه نگران است که نکند دخترش با پایه ضعیف به سال بعدی برود.

بلاتکلیفی دانش آموزان در بحبوحه جنگ

تکتم کرامت نیا، دبیر متوسطه دوم مدرسه شاهد، معتقد است شرایط جنگی بر وضعیت روحی دانش آموز تأثیر گذاشته است: «من دانش آموزانی داشتم که درسشان خیلی خوب بود، اما در بحبوحه جنگ، حالت بلاتکلیفی برایشان ایجاد شده بود که قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ مشهد به طور مستقیم درگیر جنگ نبود، اما بچه‌ها زمان امتحان نهایی، نگران بودند و به ما می‌گفتند اگر اینجا نشستیم و روی سر ما بمباران شد، چه کار کنیم؟»

او ادامه می‌دهد: با وجود اینکه کلاس حضوری و رفع اشکال هم برای بچه‌ها قبل از امتحانات نهایی برگزار کردیم، اما حدود ۸۰ درصد آن‌ها درس خواندن را رها کرده بودند؛ چون نمی‌دانستند که امتحانات نهایی و کنکور برگزار می‌شود یا خیر. امنیت روانی برای دانش آموزان خیلی مهم است که در سال تحصیلی که گذشت، این امنیت را نداشتند. 

کرامت نیا با اشاره به چالش‌های برگزاری کلاس مجازی و نبود تمرکز در دانش آموز، اظهار می‌کند: ما پیش از این نیز دورکاری در دوران کرونا یا تعطیلی به دلیل ناترازی انرژی را داشتیم و بچه‌ها همراهی بیشتری می‌کردند، اما امسال به دلیل جنگ و تأثیرات آن تاحدودی درس را رها کرده بودند. 

به نظر او مهم‌ترین چیزی که در آستانه سال تحصیلی جدید، باید برای دانش آموزان تأمین شود، اطمینان خاطر است. او‌ می‌گوید: ارتباط بین دانش آموز و معلم در این حوزه، خیلی نقش دارد. من شاید در برخی مواقع، خودم بابت مسائل جنگ آزرده خاطر بودم، اما آن حس را به دانش آموزانم منتقل نمی‌کردم و به جای آن به آن‌ها اطمینان خاطر می‌دادم و به آن‌ها گوشزد می‌کردم که آینده شان مهم است.

منکر افت تحصیلی نیستیم

حسن فصیحی، مدیر یک دبستان غیرانتفاعی است. او با بیان اینکه منکر افت تحصیلی در مدارس مختلف نیستیم، اظهار می‌کند:، اما این موضوع در مدارس مختلف، نمودار‌های متفاوتی دارد؛ به طور نمونه در مدارس غیرانتفاعی، زیرساخت‌ها بهتر است، بنابراین موضوع افت تحصیلی دانش آموزان در مدارس دولتی و غیردولتی، قابل قیاس نیست.

او می‌گوید: آموزش مدارس دولتی در بستر نرم افزار شاد انجام می‌گرفت و به یک باره حجم زیادی از دانش آموز وارد آن می‌شدند که نرم افزار پاسخگو نبود. با وجود اینکه معلمان زحمت کشیدند، اما آیا آن‌ها ابزار کافی برای انتقال دانش را داشتند؟ ما در سامانه اسکای روم فعالیت می‌کردیم و برخی اوقات به صورت حضوری نیز برای بچه‌ها در حسینیه و پارک، جلساتی برگزار کردیم.

فصیحی ادامه می‌دهد: با وجود این، بازهم نمی‌گوییم که بچه‌ها توانستند همه سرفصل‌های آموزشی را به دست بیاورند؛ زیرا در فضای مجازی، آن‌ها تمرکز چندانی روی درس ندارند.

آسیب اصلی، یادگیری دانش آموز است نه کاهش نمرات

مهدی دهقانی اشکذری، کارشناس مسائل آموزشی و مدرس دانشگاه، با اشاره به شرایطی که دانش آموزان در طی ماه‌های اخیر تجربه کرده‌اند، اظهار می‌کند: مهم‌ترین نگرانی درباره وضعیت تحصیلی آن ها، این است که افت تحصیلی شان را فقط درقالب کاهش نمره یا پایین آمدن معدل ببینیم، درحالی که واقعیت این است که وقتی یک دوره، آموزش دانش آموزان دچار اختلال می‌شود، ممکن است آسیب اصلی در یادگیری رخ داده باشد، نه لزوما در کارنامه.

او اضافه می‌کند: ممکن است دانش آموز در امتحان، نمره قابل قبولی کسب کند، اما در مهارت‌هایی مانند خواندن، نوشتن، محاسبات، حل مسئله، تمرکز، یادگیری مستقل و حتی انگیزه برای یادگیری، دچار مشکل شده باشد، بنابراین بعد از یک دوره بحران و آموزش غیرحضوری، اولین اقدام ما نباید افزایش امتحانات یا تکالیف باشد، بلکه باید در ابتدا مشخص کنیم دانش آموز چه میزان یادگیری داشته و چه بخش‌هایی از یادگیری او دچار آسیب شده است.

ضرورت ایجاد دوره بازگشت و سازگاری

او با بیان اینکه امسال اقدامی که در آموزش وپرورش باید در اولویت باشد، این است که مدارس نباید سال تحصیلی جدید را دقیقا مانند یک سال تحصیلی عادی آغاز کنند، بیان می‌کند: باید بپذیریم که دانش آموزان با تجربه‌ای متفاوت، وارد مدرسه خواهند شد، بنابراین پیشنهادم این است که در هفته‌های نخست مهرماه، یک دوره بازگشت، سازگاری و سنجش تشخیصی داشته باشیم.

دهقانی با اشاره به اینکه باید بعد از این سنجش، دانش آموزان براساس نیازهایشان دسته بندی شوند و برای دانش آموزانی که دچار شکاف یادگیری هستند، برنامه جبرانی طراحی شود، ادامه می‌دهد: این برنامه به معنای برگزاری کلاس‌های طولانی‌تر نیست؛ گاهی بیست دقیقه آموزش هدفمند برای یک مهارت خاص، بسیار مؤثرتر از چند ساعت کلاس و تکلیف اضافی است.

این کارشناس مسائل آموزشی معتقد است که جبران افت تحصیلی باید هدفمند باشد و در ادامه بیان می‌کند: شرایط جنگ و فشار‌های روانی ناشی از آن، ممکن است موجب افت تحصیلی بچه‌ها شود، بنابراین ما نباید دانش آموز را فقط به عنوان یک یادگیرنده درنظر بگیریم. او یک انسان است که شرایط محیطی بر عملکردش تأثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی، مدرسه فقط محل انتقال محتوای درسی نیست، بلکه باید به دانش آموز کمک کند دوباره احساس امنیت، نظم، تعلق و ارتباط اجتماعی را تجربه کند.

ضرورت آمادگی داشتن معلمان

دهقانی معلمان را نیز برای بازگشت دانش آموزان به شرایط عادی، نیازمند آمادگی می‌داند و اظهار می‌کند: معمولا درباره دانش آموز صحبت می‌کنیم، اما معلم نیز ممکن است خودش تحت تأثیر شرایط بحرانی قرار گرفته باشد و درعین حال باید با دانش آموزانی کار کند که هرکدام تجربه متفاوتی داشته‌اند. معلم باید بتواند نشانه‌های افت یادگیری، اضطراب، انزوا، کاهش مشارکت و تغییرات رفتاری دانش آموز را تشخیص دهد و بداند در چه شرایطی باید موضوع را به مشاور یا خانواده ارجاع دهد.

او با بیان این مسئله، بر اهمیت آموزش و توانمندسازی معلمان در زمینه حمایت روانی اجتماعی و مدیریت کلاس پس از بحران، تأکید می‌کند و ادامه می‌دهد: درصورتی که دوباره شرایط به گونه‌ای شود که آموزش غیرحضوری و مجازی شود، مهم‌ترین نکته‌ای که باید قابل توجه باشد تا افت تحصیلی تکرار نشود، این است که نباید تصور کنیم آموزش مجازی، مساوی است با همان کلاس حضوری، از طریق تلفن همراه یا رایانه، بلکه باید بدانیم این نوع آموزش، نیازمند طراحی متفاوت است. 

دهقانی با بیان اینکه باید کلاس آنلاین کوتاه تر، تعاملی‌تر و هدفمندتر باشد، می‌گوید: بهتر است آموزش به بخش‌های کوچک تقسیم شود؛ آموزش کوتاه، فعالیت دانش آموز، تمرین، بازخورد معلم، رفع اشکال و... طوری نباشد که دانش آموز برای مدت طولانی فقط شنونده باشد. محتوای آفلاین، ویدئو‌های کوتاه، فایل‌های صوتی، جزوه، تمرین‌های قابل چاپ و سایر روش‌های دسترسی به محتوا، باید درکنار آموزش آنلاین قرار بگیرند.

این مدرس دانشگاه پیشنهاد می‌کند که مدارس یک نظام هشدار زودهنگام افت تحصیلی داشته باشند؛ یعنی معلم، مشاور و مدیر مدرسه به شکل منظم، دانش آموزان در معرض خطر را شناسایی کنند و قبل از اینکه افت تحصیلی تثبیت شود، مداخله انجام شود.

لزوم افزایش حضور مشاوران در مدارس

تقویت حضور مشاوران در مدارس، یکی دیگر از نکاتی است که دهقانی به آن اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: درحال حاضر به مشاوران مدارس آن قدری که باید، اهمیت داده نمی‌شود، ساعت مشخصی برای مشاوران در نظر گرفته نمی‌شود و مشاوره برای دانش آموز را به زمانی موکول می‌کنند که اتفاق خاصی برای او بیفتد و به دنبال پیشگیری نیستند، این درحالی است که مشاوران می‌توانند به بهبود افت تحصیلی دانش آموزان کمک کنند.