ابعاد فقهی، روایی و کارکردهای اجتماعی سنت حسنه وقف | وقف؛ ابتکار اسلام برای تعالی جامعه

به گزارش شهرآرانیوز؛ از امتیازات ویژه اسلام، توجه به دیگران و دیگرخواهی و قرار دادن سهمی برای نیازمندان و محرومان از اموال است. برای تحقق این ایده نیز راه‌های مختلفی را توصیه می‌کند که هریک، آثار و برکات خاصی دارد؛ مثل وقف که احسانی ماندگار است و در طی تاریخ، منشأ برکات بسیار شده است و امروز هم با ورود به عرصه‌های جدید مثل دانش‌بنیان‌ها گره‌گشایی می‌کند. در ادامه، چیستی، کارکرد‌ها و برکات این سنت حسنه را مرور می‌کنیم.

موثر در تأمین اجتماعی

وقف فراتر از یک عمل عبادی فردی، به‌عنوان رکنی اساسی در تأمین اجتماعی، نقش‌آفرین است و بررسی متون دینی و تاریخی نشان می‌دهد که این سنت حسنه، به تأسیس نهاد‌های عظیم بهداشتی، آموزشی و رفاهی انجامیده است؛ وقف، احسانی ماندگار و از مصادیق صدقه جاریه است و برکات آن حتی پس از مرگ و در آخرت به کار انسان می‌آید.

مهم آنکه نهاد وقف برپایه اصل تعاون و نوع‌دوستی بنا نهاده شده است. برخی زمینه‌های مصرف وقف عبارتند از احداث مساجد، مدارس، کتابخانه‌ها و بیمارستان‌ها، آب‌انبارها، قنات‌ها و رسیدگی به فقرا و ایتام و معلولان و زندانیان و همچنین تأمین مخارج زندگی علما.

مورد تأیید و سفارش قرآن

در قرآن مجید آیه‌ای که بر وقف و احکام فقهی آن صراحت داشته باشد، وجود ندارد، ولی می‌توان از باب اولویت با آیات مربوط به «احسان و انفاق»، «قرض‌الحسنه»، «تعاون» و «صدقه» به جواز و بلکه استحباب وقف استدلال کرد؛ مثل آیه۹۲ از سوره آل‌عمران که می‌فرماید: «لن تنالُوا البرَّ حتّی تُنفقوا من شیءٍ فإنّ الله به علیم: شما هرگز به مقام نیکوکاران و خاصان خدا نخواهید رسید، مگر آنکه از آنچه دوست می‌دارید و بسیار محبوب است، در راه خدا انفاق کنید. هرچه انفاق کنید، خدا بر آن آگاه است.»

باب گشایش الهی

رسول خدا (ص) علاوه‌بر اینکه خود در امر وقف پیش‌قدم بودند، دیگر مسلمانان را نیز به این امر خیر تشویق می‌کردند، تاحدی‌که جابربن‌عبدالله انصاری نقل کرده است از اصحاب پیامبر (ص) کسی نبود که توانی مالی داشته باشد و چیزی را وقف نکند. روزی پیامبر (ص) مردی را دیدند که درحال کاشت نهال بود.

ایشان فرمودند: «آیا تو را به نهالی راهنمایی کنم که ریشه‌اش، محکم‌تر و میوه‌اش گواراتر باشد؟» مرد اشتیاق نشان داد و پیامبر (ص) فرمودند: «ذکر (سبحان‌الله و...) بگوی که به ازای هر ذکر، ۱۰ درخت در بهشت خواهی داشت.» مرد چنان تحت‌تأثیر قرار گرفت که عرض کرد: «شاهد باش که این باغم را وقف مسلمانان تهی‌دست اهل‌صفه کردم.» به همین مناسبت، آیه شریف «و، اما کسی که عطا کرد و تقوا داشت... به‌زودی راه آسانی را پیش‌پای او خواهیم گذاشت»، نازل شد که نشان از تأیید الهی بر تحول از مالکیت شخصی به مالکیت عمومی دارد. (میزان‌الحکمه، ج۱۳، ص۳۶۱)

راه ارتباط با دنیا پس از مرگ

روایات به روش‌های مختلف، ما را به سنت وقف تشویق می‌کنند و آن را تصدقی دائمی، مستمر و بدون ریا معرفی می‌کنند. از رسول خدا (ص) نقل شده است که فرمودند: «هرگاه انسان بمیرد، رشته عمل او در دنیا قطع می‌شود؛ مگر از سه چیز: صدقه جاریه (وقف) یا عملی که از آن سود برده شود یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.»

امام‌صادق (ع) نیز در این‌باره می‌فرمایند: «پس از مرگ آدمی، پاداشی به‌دنبال فرد نمی‌آید؛ مگر در سه خصلت: صدقه‌ای که فرد در زمان حیاتش، جاری و برقرار ساخته است که پس از مرگش تا قیامت، جاری و برقرار می‌ماند. (صدقه‌ای که وقف کرده است و به ارث گذاشته نمی‌شود) و نیز سنتی که برقرار کرده و در زمان حیاتش به آن عمل می‌شده است و پس از مرگش نیز به آن عمل می‌شود و فرزند صالحی که برایش طلب آمرزش کند.»

حمایت‌های فقه از وقف

در فقه اسلامی، وقف احکام دقیق و ظریفی دارد که ضامن بقای آن در طول قرن‌ها شده است. برخی از مهم‌ترین نکات فقهی برگرفته از رساله‌های مراجع تقلید عبارتند از خروج از مالکیت: با وقوع عقد وقف، مال از ملکیت واقف، خارج می‌شود و دیگر قابل‌فروش یا ارث‌بری نیست.

طبق فتوای برخی مراجع، در وقف، نیاز به قبول کسانی که برایشان وقف شده است، نیست، اما برخی از آنها می‌گویند در وقف خاص، قبول فرد یا افرادی که برایشان وقف شده است، شرط صحت است.

وقف مال برای خود جایز نیست، با این حال اگر کسی مالی را برای فقرا وقف کند و بعدا خود فقیر شود، می‌تواند از منافع آن بهره‌مند شود.

استبدال موقوفه به معنای جایگزینی مال وقفی دراصل جایز نیست و تنها در موارد استثنایی مانند نابودی، بی‌فایده شدن مال یا وجود شرط واقف، امکان‌پذیر است.

تأسیس بیمارستان‌ها به کمک وقف

کارکرد‌های وقف را می‌توان در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی کرد: امور فرهنگی شامل تأسیس مدارس، کتابخانه‌ها و حمایت از نسخ خطی؛ امور بهداشتی مثل ساخت بیمارستان‌ها، تیمارستان‌ها و حمام‌های عمومی؛ امور اجتماعی و رفاهی همچون احداث پل‌ها، کاروانسراها، آب‌انبارها، قنات‌ها و تأمین جهیزیه نیازمندان و بالاخره امور مذهبی شامل ساخت مساجد، حسینیه‌ها و زیارتگاه‌ها. امروزه بسیاری از اماکن مذهبی، حوزه‌های علمیه و آستان‌های مقدس، حیات خود را مدیون درآمد موقوفات هستند.

علاوه‌بر این، در سال‌های اخیر وقف به حوزه‌هایی همچون دانش‌بنیان، پرورش آبزی، پول و فناوری نیز ورود کرده و اتفاقات مبارکی را رقم زده است که خودکفایی اقتصادی و رونق تولید، ازجمله آنهاست.

مانع انباشت و انحصار ثروت

سنت حسنه وقف، تلفیقی هوشمندانه از معنویت و اقتصاد است و با تبدیل سرمایه‌های راکد به سرمایه‌های مولد اجتماعی، نه‌تنها نیاز‌های مادی جامعه را برطرف می‌کند، بلکه با ایجاد پیوندی ابدی بین واقف و جامعه، مالکیت حقیقی را به خداوند نسبت می‌دهد. علاوه‌بر این، وقف به توزیع عادلانه ثروت و جلوگیری از انباشت آن کمک می‌کند.

کاهش فاصله طبقاتی درپی خروج اموال از مالکیت حقیقی و عمومی‌شدن آن، دیگر اثر اجتماعی وقف است که رنج اقشار محروم را کم می‌کند و به آنها نیز فرصت بهره‌مندی از مواهب مالی را می‌دهد. همین امر خود به کاهش آسیب‌هایی همچون فقر، فساد، طلاق، اعتیاد و بیکاری می‌انجامد. علاوه‌بر این، وقف پشتوانه محکمی برای آیین‌های دینی‌مذهبی است؛ چنان‌که بسیاری از مراسم محرم با موقوفات، حمایت و اداره می‌شوند.