هم‌افزایی راهبردی در ۲ شریان حیاتی خاورمیانه

تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب، دو نقطه راهبردی در جغرافیای سیاسی و اقتصادی خاورمیانه هستند که نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت انرژی و تجارت دریایی جهان دارند. اهمیت این دو گذرگاه دریایی راهبردی صرفا به موقعیت جغرافیایی آنها محدود نمی‌شود، بلکه بخش قابل‌توجهی از جریان انرژی و تجارت بین‌المللی از مسیر این دو تنگه عبور می‌کند. به‌همین‌دلیل، هرگونه اختلال در امنیت کشتی‌رانی در این مناطق می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از سطح منطقه‌ای داشته باشد. تنگه هرمز به‌طورویژه برای کشور‌های تولیدکننده نفت در حاشیه خلیج فارس اهمیت دارد.

ایران و عربستان سعودی در کنار برخی دیگر از کشور‌های منطقه از‌جمله امارات‌متحده عربی، بخش مهمی از صادرات انرژی خود را از مسیر‌های دریایی منطقه انجام می‌دهند. از‌این‌منظر، تنگه هرمز را باید یکی از مهم‌ترین شریان‌های انتقال انرژی در جهان دانست؛ به‌گونه‌ای که هرگونه تغییر در وضعیت امنیتی این گذرگاه دریایی، مستقیما بر بازار انرژی و محاسبات اقتصادی کشور‌های مختلف اثرگذار خواهد بود. 

در چنین‌شرایطی، اگر ایالات متحده اقدام به ایجاد محدودیت یا محاصره دریایی در تنگه هرمز کرده باشد، طبیعی است که جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی و حقوق حاکمیتی خود در این گذرگاه دریایی نسبت به این اقدام واکنش نشان دهد. در واقع منطق حاکم بر چنین‌واکنشی را می‌توان در چارچوب بازدارندگی متقابل و استفاده از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی برای ایجاد هزینه دربرابر فشار‌های خارجی تحلیل کرد. 

در‌این‌میان، تنگه باب‌المندب نیز به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود حلقه مکمل این معادله محسوب می‌شود و کشور‌هایی که برای انتقال نفت و کالا‌های خود نمی‌توانند یا نمی‌خواهند از مسیر تنگه هرمز استفاده کنند، ناگزیر به استفاده از مسیر‌های جایگزین دریایی هستند که یکی از مهم‌ترین آنها به باب‌المندب و دریای سرخ منتهی می‌شود. بنابراین، امنیت این تنگه نیز به‌صورت مستقیم با امنیت انرژی و تجارت جهانی پیوند خورده است.

از‌همین‌منظر، نقش انصارا... یمن در معادلات امنیت دریایی منطقه قابل‌توجه است. این جریان با در‌اختیار‌داشتن موقعیت جغرافیایی مشرف بر باب‌المندب، از ظرفیت اثرگذاری بر تردد‌های دریایی برخوردار است. در نگاه راهبردی جمهوری اسلامی ایران، همان‌گونه که موقعیت جغرافیایی ایران در تنگه هرمز یک ظرفیت بازدارنده محسوب می‌شود، موقعیت نیرو‌های انصارا... در مجاورت باب‌المندب نیز می‌تواند در معادلات امنیتی منطقه اثرگذار باشد.

بر‌این‌اساس، می‌توان میان نقش ژئوپلیتیکی ایران در تنگه هرمز و موقعیت انصارا... در باب‌المندب را نوعی هم‌افزایی راهبردی تصور کرد، به‌ویژه آنکه هر دو نقطه در یکی از حساس‌ترین مسیر‌های انتقال انرژی و تجارت بین‌المللی قرار گرفته‌اند. در چنین‌چارچوبی، پیام اصلی این معادله آن است که فشار بر یکی از شریان‌های حیاتی منطقه می‌تواند پیامد‌هایی زنجیره‌ای در سایر نقاط ایجاد کند.

در‌نهایت، استمرار تنش در این دو گذرگاه دریایی صرفا مسئله‌ای میان کنشگران منطقه‌ای نیست، بلکه مستقیما با ثبات بازار انرژی، امنیت کشتی‌رانی و اقتصاد جهانی ارتباط دارد. از‌این‌رو، بازگشت تردد‌های دریایی به شرایط عادی بیش از هر چیز نیازمند کاهش تنش، کنار‌گذاشتن رویکرد‌های تقابلی و پایبندی طرف‌ها به تعهدات و تفاهم‌های موجود است؛ چرا‌که امنیت پایدار در هرمز و باب‌المندب، بخشی از امنیت اقتصادی جهان را نیز تضمین می‌کند.