بررسی ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای خدمت به دین | فناوری، خادم دین باشد نه رقیب آن

به گزارش شهرآرانیوز؛ این روز‌ها کمترکسی است که اسم هوش مصنوعی و کاربردهایش را نشنیده باشد یا خود کاربر آن نباشد، تاجایی‌که گاه شاهدیم پاسخ سؤالات دینی و تربیت فرزند را از هوش‌مصنوعی طلب می‌کنند. برای اینکه بدانیم در حوزه‌های دینی‌مذهبی تا کجا می‌توان به این فناوری تکیه کرد، با حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمد اولیایی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای پاسخگویی دینی

استفاده از هوش‌مصنوعی به‌عنوان ابزار کمکی در پاسخگویی دینی، رویکردی معقول و ضروری است، به شرطی که چارچوب‌های اخلاقی و علمی آن رعایت شود. تجربه مرکز ملی پاسخگویی در سامانه «دیندان»، نشان می‌دهد که این فناوری می‌تواند به‌عنوان «دستیار هوشمند» درکنار کارشناسان انسانی عمل کند، نه جایگزین آنها. فلسفه اصلی این رویکرد، پاسخ سریع‌تر به پرسش‌های ساده، پرتکرار و عمومی است تا پاسخگویان حرفه‌ای، فرصت بیشتری برای تمرکز بر مسائل پیچیده و پرسش‌های تخصصی داشته باشند.

فناوری، جایگزین روش‌های انسانی نمی‌شود

نکته مهم در مواجهه با هوش‌مصنوعی، این است که این فناوری نمی‌تواند جای روش‌های سنتی را بگیرد؛ پاسخگویی دینی صرفا ارائه یک جواب کوتاه نیست؛ در بسیاری مواقع نیازمند گفت‌و‌گو با مخاطب، طرح پرسش‌های تکمیلی، شناخت دقیق مسئله و در صورت لزوم، ارجاع فرد به بخش‌های تخصصی دیگر است. این بخش از فرایند، همچنین نیازمند حضور و نقش‌آفرینی پاسخگویان انسانی و روحانیان است و فناوری نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین ارتباط انسانی شود.

جای نقش تربیتی خانواده را نمی‌گیرد

گاه با والدینی مواجه می‌شویم که در تربیت فرزند یا پاسخ به سؤالات فرزندان خود به هوش‌مصنوعی متوسل می‌شوند. باید توجه داشت که در تربیت فرزند، رویکرد باید آگاهانه و نقادانه باشد. تحقیقات نشان می‌دهد که هوش‌مصنوعی و پلتفرم‌های دیجیتال می‌توانند در شکل‌گیری شخصیت اسلامی کودکان از طریق تجربیات یادگیری تعاملی و بصری که رشد اخلاقی و معنوی را فراهم می‌کنند، مؤثر باشند، با این حال استفاده غیرهدفمند و فاقد چارچوب اخلاقی از هوش‌مصنوعی، می‌تواند به تضعیف نقش تربیتی خانواده و کاهش ارتباطات عاطفی و انسانی منجر شود.

عمق عاطفی و معنوی را کم دارد

یادگیری دیجیتال اگرچه انعطاف‌پذیری و دسترسی ارائه می‌دهد، در عمق عاطفی و تجربه معنوی که روش‌های سنتی تربیت اسلامی مانند الگوسازی، نصیحت و عادت‌دهی دارند کمبود دارد، لذا هوش‌مصنوعی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مکمل در تربیت استفاده شود، اما نمی‌تواند جایگزین نقش محوری والدین در تربیت دینی و عاطفی فرزندان باشد.

هوش‌مصنوعی را جایگزین تفکر انتقادی نکنیم

هوش‌مصنوعی می‌تواند به فرایند‌های پژوهشی به‌طور چشمگیری سرعت ببخشد؛ برای مثال، سیستم‌های چندعاملی هوش‌مصنوعی قادرند در مدت چند دقیقه صد‌ها مقاله را تحلیل کنند، درحالی‌که این کار برای یک انسان، ساعت‌ها زمان می‌برد، اما هشدار‌هایی هم وجود دارد. استفاده غیرانتقادی از هوش‌مصنوعی در علم، به کاهش نوآوری و همکاری‌های علمی منجر می‌شود.

خطر دیگر، صنعتی‌شدن پژوهش و تولید انبوه مقالات با روش‌های مشابه و نتایج شبیه‌به‌هم است، بنابراین هوش‌مصنوعی باید به‌عنوان ابزار تقویت توانمندی پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد، نه جایگزین تفکر انتقادی و خلاقیت انسانی.

آینده رابطه دین و هوش مصنوعی

آینده رابطه علم و دین در مواجهه با هوش‌مصنوعی، نیازمند رویکردی هم‌افزا و گفت‌وگومحور است. از یک‌سو، نهاد‌های دینی باید با استفاده هوشمندانه از فناوری‌های نوین، خدمات خود را دردسترس‌تر و کارآمدتر کنند. تجربه مرکز ملی پاسخگویی نشان می‌دهد که این مسیر، ممکن است و می‌تواند ضمن حفظ اصالت محتوا، ظرفیت پاسخگویی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

همچنین، نهاد علم باید ظرفیت‌های اخلاقی و معنوی را در طراحی و توسعه سیستم‌های هوش‌مصنوعی لحاظ کند. همکاری بین‌رشته‌ای میان متخصصان حقوق، فناوری و اخلاق برای تضمین هم‌گامی هوش‌مصنوعی با پیشرفت‌های فناورانه و پرداختن به مسائل اخلاقی، معنوی و اجتماعی، ضروری است.

فناوری باید در خدمت فطرت انسانی باشد

آنچه باید انجام شود، حرکت به‌سمت الگویی است که در آن فناوری در خدمت فطرت الهی انسان قرار گیرد و ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی، ارزش‌های دینی و اخلاقی حفظ شود. این مسیر نیازمند گفت‌وگوی مستمر میان عالمان دین، متخصصان فناوری و اندیشمندان حوزه اخلاق است تا هوش‌مصنوعی به ابزاری برای تعالی انسان و جامعه تبدیل شود، نه عاملی برای تضعیف پیوند‌های انسانی و معنوی.

مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، نهادی با حدود هجده سال سابقه است که در هشت گروه علمی‌تخصصی کلام و اعتقادات، فقه و احکام، قرآن و حدیث، تاریخ و سیره، مشاوره و روان‌شناسی، مسائل سیاسی و اجتماعی و اخلاق و تربیت فعالیت می‌کند. این مرکز روزانه به‌طور میانگین پاسخگوی حدود ۱۲هزار پرسش از طریق بستر‌های متنوعی مانند تلفن، ایمیل، پیامک، روبات‌های پیام‌رسان و صندوق صوتی است. بله، این مرکز از هوش‌مصنوعی استفاده می‌کند.

سامانه «دیندان» محصول بومی مرکز است که از سال۱۳۹۸ راه‌اندازی این هوش‌مصنوعی آغاز و در سال۱۴۰۳ رونمایی شد. این سامانه با تکیه بر ده‌هامیلیون داده تخصصی پرسش‌وپاسخ دینی و مدل زبانی طراحی‌شده بومی، هم‌اکنون حدود ۳ هزار پرسش را در روز پاسخ می‌دهد که ظرفیتی معادل فعالیت پنجاه تا هفتاد پاسخگوی انسانی دارد. 

میزان انطباق پاسخ‌های سامانه «دیندان» با پاسخ‌های کارشناسی حدود ۹۵درصد است و عملکرد آن به شکل مستمر، نظارت و ارزیابی می‌شود. داده‌ها از بانک اطلاعاتی ده‌هامیلیون پرسش‌وپاسخ تخصصی، تأمین می‌شود که پس از تفکیک و اولویت‌بندی مورد استفاده قرار می‌گیرند.