علامه عسکری که بود؟ | روایتی از ورود به حوزه در ۱۰ سالگی تا تأسیس دانشگاه اصول دین

به گزارش شهرآرانیوز، سید مرتضی عسکری، مشهور به علامه عسکری، از پژوهشگران و عالمان شیعه در قرن چهاردهم هجری بود که بخش مهمی از عمر خود را به مطالعه تاریخ اسلام، حدیث، سیره اهل‌بیت (ع) و فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی اختصاص داد. او که در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی در سامرا متولد شد، علاوه بر فعالیت علمی و تألیف آثار متعدد، در راه‌اندازی مدارس دینی و عمومی و تأسیس دانشکده اصول دین در عراق و سپس ایران نقش داشت و سرانجام ۲۵ شهریور ۱۳۸۶ در تهران درگذشت.

تولد در سامرا و پرورش در خاندان علم

سید مرتضی عسکری در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی در شهر سامرا و در خانواده‌ای روحانی و ایرانی‌الاصل که ریشه آن به ساوه می‌رسید، متولد شد. خانواده او با حوزه علمی سامرا و خاندان‌های روحانی این شهر پیوند داشتند و همین محیط، زمینه ورود او به عرصه علوم دینی را فراهم کرد. برخی منابع از درگذشت پدر او در سال‌های نخست زندگی و پرورش وی نزد خاندان مادری و به‌ویژه آیت‌الله میرزا محمد شریف عسکری تهرانی، معروف به «خاتمة‌المحدثین»، یاد کرده‌اند.

عسکری از حدود ۱۰ سالگی وارد حوزه علوم دینی شد و مقدمات و بخشی از دروس سطح را در سامرا فراگرفت. علاقه او به کتاب و تاریخ نیز از همان دوران شکل گرفت و بعد‌ها مطالعه منابع تاریخی و حدیثی به محور اصلی فعالیت علمی او تبدیل شد.

تحصیل در حوزه علمیه قم

علامه عسکری در جوانی برای ادامه تحصیل راهی حوزه علمیه قم شد و دروس فقه و اصول و دیگر علوم اسلامی را نزد شماری از استادان آن دوره فراگرفت. در منابع، از آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، شیخ محمدحسین شریعتمدار ساوجی، امام خمینی و میرزا خلیل کمره‌ای به عنوان برخی از استادان یا شخصیت‌های علمی اثرگذار بر دوره تحصیل او نام برده شده است.

حضور در قم برای علامه عسکری فقط دوره‌ای از تحصیل نبود؛ او در همین دوران به ضرورت اصلاح شیوه آموزش علوم دینی و توجه بیشتر حوزه‌ها به نیاز‌های اجتماعی پی برد. مرکز مطالعات اسلامی علامه عسکری نیز در شرح زندگی او از تلاش وی و جمعی از طلاب همفکر برای بازنگری در برنامه‌های آموزشی حوزه و افزودن مطالعات مورد نیاز جامعه به دروس رسمی یاد کرده است.

آغاز فعالیت‌های اجتماعی و آموزشی

پس از بازگشت به عراق، فعالیت‌های اجتماعی علامه عسکری گسترده‌تر شد. او در حدود ۲۰ سالگی نخستین تجربه خود را در تأسیس یک مدرسه در سامرا آغاز کرد و این فعالیت بعد‌ها در شهر‌های دیگر عراق ادامه یافت.

مدارس تأسیس‌شده یا مرتبط با این جریان آموزشی، به شهر‌هایی مانند کاظمین، بصره، دیوانیه، حله و نعمانیه گسترش پیدا کرد و در مقاطع مختلف، آموزش کودکان، مدارس دخترانه و پسرانه و مراکز آموزش بزرگسالان را دربر گرفت. این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که نگاه عسکری به اصلاح جامعه صرفاً در چارچوب تألیف کتاب و تدریس علوم حوزوی خلاصه نمی‌شد و آموزش عمومی را نیز بخشی از پروژه اصلاح اجتماعی می‌دانست.

تأسیس دانشگاه اصول دین در بغداد

یکی از مهم‌ترین اقدامات آموزشی علامه عسکری، تأسیس «دانشگاه اصول دین» در بغداد با همکاری شماری از همفکرانش بود. این مرکز با هدف آموزش تخصصی علوم اسلامی شکل گرفت و حوزه‌هایی مانند تفسیر، حدیث‌شناسی، عقاید، کلام تطبیقی و ادبیات عربی در آن مورد توجه قرار گرفت.

فعالیت این مجموعه در عراق با تحولات سیاسی و روی کار آمدن حزب بعث با مشکلات جدی روبه‌رو شد و سرانجام با فشار حکومت بعثی و خروج عسکری از عراق، این مجموعه نیز آسیب دید و فعالیت‌های آن متوقف شد.

فعالیت‌های علمی و پژوهش در تاریخ اسلام

نام علامه عسکری بیش از همه با مطالعات او درباره تاریخ اسلام، حدیث و نقد برخی گزارش‌های تاریخی شناخته می‌شود. او تلاش داشت روایت‌های تاریخی را با مراجعه به منابع مختلف و مقایسه متون شیعه و اهل سنت بررسی کند.

از آثار شناخته‌شده او می‌توان به «عبدالله بن سبأ و اساطیر اُخری»، «خمسون و مائة صحابی مختلق»، «معالم المدرستین»، «التوسل بالنبی و التبرک بآثاره» و شماری دیگر از آثار عربی و فارسی اشاره کرد. آثار او در موضوعاتی مانند تاریخ صدر اسلام، صحابه، حدیث، سیره و مقایسه دیدگاه‌های دو مکتب اسلامی نوشته شده‌اند.

 یکی از ویژگی‌های روش پژوهشی او، استفاده همزمان از منابع شیعه و اهل سنت بود. منابع مربوط به زندگی علمی او گزارش کرده‌اند که وی در کنار بررسی منابع شیعی، روایات و آثار اهل سنت را نیز مورد بررسی قرار می‌داد و در برخی پژوهش‌های خود به آثار پژوهشگران معاصر و مستشرقان نیز توجه داشت.

فعالیت سیاسی و دوران فشار حکومت بعث

فعالیت‌های اجتماعی و علمی علامه عسکری از فضای سیاسی عراق نیز جدا نبود. او در دوره فعالیت خود در عراق با جریان‌های سیاسی و اجتماعی شیعی همکاری داشت و از مخالفان حکومت بعث عراق به شمار می‌رفت. در پی فشار‌های حکومت و قرار گرفتن در معرض خطر، ناچار به ترک عراق شد و مدتی در لبنان و سپس در ایران اقامت گزید.

پس از استقرار در ایران، بخش دیگری از برنامه علمی و آموزشی او دنبال شد. او در تهران «مجمع علمی اسلامی» را تشکیل داد و به همراه شماری از همفکرانش به بازنگری در برنامه‌های آموزشی حوزه و تدوین دروس متناسب با نیاز‌های روز پرداخت.

بازگشت ایده اصول دین به ایران

پس از انقلاب اسلامی، طرح تأسیس و توسعه دانشکده اصول دین در ایران دنبال شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این دانشکده با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی و حمایت‌های صورت‌گرفته در سال ۱۳۷۵ در قم، سال ۱۳۷۶ در تهران و سال ۱۳۷۷ در دزفول فعالیت خود را آغاز کرد.

هدف این مجموعه، تربیت نیرو‌های متخصص در حوزه‌هایی مانند علوم قرآن، حدیث، سیره و مطالعات اسلامی بود و دانشکده اصول دین بعد‌ها به یکی از مهم‌ترین میراث‌های آموزشی علامه عسکری تبدیل شد.

سال‌های پایانی و درگذشت

علامه سید مرتضی عسکری در سال‌های پایانی عمر نیز فعالیت علمی خود را ادامه داد و ریاست دانشکده اصول دین را برعهده داشت. نام او در سال‌های پایانی زندگی به عنوان یکی از چهره‌های علمی و فرهنگی حوزه مطالعات اسلامی مطرح بود و در سومین همایش چهره‌های ماندگار در سال ۱۳۸۲ نیز از او به عنوان یکی از چهره‌های علمی و فرهنگی تقدیر شد.

سرانجام سید مرتضی عسکری در ۲۵ شهریور ۱۳۸۶ در تهران و در ۹۳ سالگی درگذشت. پیکر او در قم به خاک سپرده شد.

میراث علمی علامه عسکری

میراث علامه عسکری را می‌توان در سه حوزه اصلی دنبال کرد: پژوهش تاریخی و حدیثی، فعالیت آموزشی و تربیت پژوهشگر، و تلاش اجتماعی برای پاسخ‌گویی به مسائل فکری مسلمانان.

او نسلی از فعالیت‌های علمی و آموزشی را در عراق آغاز کرد و بعد‌ها بخشی از آن را در ایران ادامه داد. کتاب‌های او درباره تاریخ اسلام و نقد برخی روایت‌های تاریخی نیز باعث شد نام وی در میان پژوهشگران تاریخ و حدیث معاصر شناخته شود. با وجود آنکه برخی دیدگاه‌ها و نتایج پژوهش‌های علامه عسکری در میان پژوهشگران موضوع بحث و نقد قرار گرفته است، مجموعه آثار و فعالیت‌های او نشان‌دهنده تلاش مستمر یک عالم شیعه برای پیوند دادن مطالعه منابع تاریخی و حدیثی با آموزش و فعالیت اجتماعی است مسیری که بخش قابل توجهی از زندگی نزدیک به یک قرن او را شکل داد. نکته برای انتشار: در منابع موجود، درباره تاریخ قمری تولد علامه عسکری اختلاف وجود دارد؛ برای همین در متن از ۱۲۹۳ هجری شمسی، سامرا استفاده شده که در چند منبع تکرار شده است. تاریخ درگذشت ۲۵ شهریور ۱۳۸۶ در تهران در منابع متعدد یکسان گزارش شده است.