معصومه متین نژاد| تا پیش از این، یعنی حدود دو سه دهه قبل روضه های خانگی بی تکلف ترین شکل عزاداری بود که معمولا برپایه یک نذر یا وقف برای سرور و سالار شهیدان امام حسین (ع) برگزار می شد؛ یک تجمع ساده و بی آلایش که همه خرجش قدری چای و قند بود. نه از ریخت و پاش های امروزی و به رُخ کشیدن های زنانه در آن خبری بود و نه از پوشش ها و آرایش های خاص و بی تناسب با چنین مراسمی.
خیلی از ما نخستین تجربه های سوگواری مان برای اهل بیت(ع) به ویژه امام حسین(ع) و پذیرفتن مسئولیت های اجتماعی را از همین روضه های خانگی داریم. مراسمی که با محوریت عزاداری برای امام حسین(ع) برگزار می شد و درکنار آن، ده ها کارکرد دیگر هم برایش تعریف شده بود. مسئله ای که همیشه مورد توجه بزرگان شیعه در برپایی چنین مراسمی بوده است، به طورمثال ﺁﯾﺖ ا... ﻗﺎﺿﯽ(ره) دراین باره می گفت: «در ﻋﺰﺍﺩﺍری ﻭ ﺯﯾﺎرﺕ ﺣﻀﺮﺕ ﺳﯿﺪﺍﻟﺸﻬﺪﺍ(ع) ﻣﺴﺎﻣﺤﻪ ﻧکنید، رﻭﺿﻪ ﻫﻔﺘﮕﯽ را ﻭﻟﻮ با ﺩﻭ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ هم که شده، بخوانید که ﺍﺳﺒﺎﺏ ﮔﺸﺎﯾﺶ ﺍﻣﻮر ﺍﺳﺖ.»هرچند برگزاری روضه های خانگی هم این روزها مانند بسیاری از آداب و رسومی که داریم، در شکل اجرا و کارکردش دست خوش تغییرات زیادی شده است، بازهم فرصت بسیار خوبی برای تعاملات اجتماعی، آموزش و بصیرت افزایی در قشر تأثیرگذاری مانند بانوان محسوب می شود که باید با بازنگری درنحوه اجرا و محتوایش، از آن به بهترین وجه بهره برد. موضوعی که ما هم امروز می خواهیم به طور مفصل در این گزارش به آن بپردازیم.
چرا باید روضه خانگی برگزار کرد؟
قبل از آنکه بخواهیم درباره کارکرد روضه های خانگی صحبت بکنیم قدری درباره اهمیت برگزاری این مجالس حرف بزنیم. این روزها برخی بر این باورند که برگزاری روضه های خانگی یا تاکید بسیار بر برپایی آن محصول دوران خفقان درجامعه بوده است؛ چه در عصر ائمه اطهار(ع) و چه پس از آن، بنابراین برگزاری این مجالس در مساجد بر خانه ها ترجیح دارد. ولی واقعیت این است که ما از برگزاری این مراسم فقط به دنبال برپایی یک محفل عزاداری صرف نیستیم بلکه- همان طور که امام باقر(ع) هم می فرمایند: «بر حسین(ع) ندبه، عزاداری و گریه کنید و به
اهل خانه خود هم دستور بدهید که بر او بگریند و یکدیگر را با گریه، تعزیت و تسلیت گویی در سوگ حسین(ع) در خانه هایتان ملاقات کنید.»- قرار است که سوگواری برای مظلومیت امام حسین(ع) و اهل بیت ایشان به عمق زندگی ما راه پیدا کند؛ باخبر شدن از احوال یکدیگر، آشنایی بچه ها از همان خردسالی با ائمه اطهار(ع) و حضورشان درعرصه های مهم زندگی باوجود کمی سن، دستگیری از نیازمندان واقعی جامعه، تلنگر دائمی برای بازگشت به مسیر درست زندگی، امر به معروف و مداخله در سرنوشت یکدیگر، توجه به حق و حقوق دیگران و نرفتن زیربار حرف زور و... که همه برپایه یک سناریوی قوی از واقعه عاشورا شکل گرفته اند. اینکه چرا در احادیث و روایات تا این اندازه به برپایی روضه آن هم از نوع خانگی و بی تکلفش توصیه شده است و آن را سبب طول عمر، زدودن گناه، زیادت رزق و روزی و... برشمرده اند، کاملا مشخص است. درضمن، اصل و اساس روضه های خانگی تلاوت و تفسیر قرآن و ادعیه معتبر مانند زیارت عاشورا، ذکر مصیبت و مقتل خوانی، بیان احکام شرعی و پرسش و پاسخ و سخنرانی هایی است که باهدف بصیرت افزایی بیشتر انجام می شود و در کنار شورحسینی، شعور حسینی را هم به عزاداران تزریق می کند.
مراقب این آسیب ها باشیم
روضه های خانگی به دلیل مردمی و خودجوش بودنشان از هرگونه نظارت و کنترلی خارج هستند و همین موضوع می تواند گاهی آسیب های جدی را متوجه آن ها بکند که در ادامه تنها به چند نمونه آن اشاره کوتاهی می کنیم.
اولین موضوع مورد بحث دراین باره تغییری است که در دهه های اخیر در شکل اجرایی این مجالس ایجاد شده، یعنی به محلی برای عرضه و خودنمایی و نمایش داشته های برخی از افراد تبدیل شده است. تا آن اندازه که این چشم و هم چشمی و تجمل ها باعث شده دیگر نتوان به سادگی و راحتی گذشته و به صورت همگانی چنین محافلی را برگزار کرد.
مسئله بعدی، استفاده از مداحان، روضه خوانان و منبری های کم سواد و بعضا مورددار است که سطحی بودن اطلاعاتشان و گاهی اشتباه بودن آن ها و همچنین استفاده از ادبیات ضعیف و پیش پا افتاده شان باعث شده است تا مشکلاتی جدی برای عامه مردم ایجاد شود. ازبین رفتن محبوبیت چنین محافلی در بین جوان ترها و فاصله گرفتنشان از مذهب را باید یکی از پیامدهای مهم همین موضوع دانست. گذشته از این، همان قدر که سطحی بودن اطلاعات و کم اطلاعی گردانندگان چنین مجالسی ضربه زننده است، استفاده از روش های مختلف ارائه اطلاعات برای جذب مخاطب نیز آسیب زاست.
شاید یکی از دلایل جذب مخاطبان سطح بالاتر به مباحث عجیب و غریب و عرفان های نوظهور، همان ضعیف بودن مجالس عامیانه باشد که سوءاستفاده کنندگان ازهمین ضعف استفاده و مطالب انحرافی را با پوششی زیبا و با بیانی جذاب، به خورد مخاطبان خود می دهند. متأسفانه در برخی از این مجالس، ارائه مطالب ضد دین و خرافی، آن قدر طرفدار پیدا کرده است که پس از مدتی سخنران و ارائه دهنده این مطالب به یک مراد برای مخاطبان تبدیل می شود.
کارکردهایی که روضه های خانگی دارند
درگذشته جلسات و روضه های خانگی افزون بر محلی برای عزاداری های زنانه، فرصتی برای یافتن عروس، رفع کدورت های خانوادگی و فامیلی، دستگیری و کمک از همسایگان نیازمند، دریافت سؤالات شرعی، اطلاع از مسائل روز و... بود که با همکاری و همیاری همه اهل محل برگزار می شد. درواقع این روضه ها فقط یک بانی اسمی داشتند که محلی برای برپایی مراسم در اختیار مردم قرار می داد و بقیه کارهای روضه را از سیاهپوشی خانه تا تهیه قند و چای و پذیرایی از میهمانان را دیگر ساکنان محل انجام می دادند، چیزی که این روزها بسیار کم رنگ شده است و دیگر دربین مردم دیده نمی شود. امروزه قدری در این کارکردها تغییر ایجاد شده است، تغییراتی که هم جنبه مثبت و هم جنبه منفی پیدا کرده است و ما نمی خواهیم به فهرست کردن آن ها بپردازیم. درعوض می خواهیم تعدادی از کارکردهای مثبتی را که می تواند چنین مجالسی داشته باشد به شما معرفی کنیم تا اگر بانی برگزاری یکی از این محافل هستید از این توصیه ها بهترین بهره را برای غنی سازی مجلستان ببرید.
جلسات و روضه های خانگی بهترین مکان برای بیان موضوعات آموزشی هستند مانند همسرداری، فرزندپروری، مهارت های تعامل و گفت وگو و اقتصاد دخل و خرج که می توان با تدبیری در پایان همین جلسات و با دعوت از یک کارشناس و مشاور خوب در این زمینه -که معمولا در بین دوست و آشنا یا فامیل همه ما چندتایی از آن ها را می توان یافت- بیان کرد. درضمن، برای دعوت از روضه خوان هم بهتر است که از دستگاه های متولی مانند سازمان تبلیغات اسلامی بخواهید که فرد مطمئنی را به شما معرفی کند که سواد لازم را برای روی منبر رفتن داشته باشد.
تشکیل صندوق های قرض الحسنه خانگی که بهترین شکل گرفتن وام (بدون ربا) هم هستند، از برکات برپایی همین جلسات است که می تواند به حل مشکلات اهالی یک محل یا فامیل کمک زیادی بکند و بهانه ای برای کشاندن جوان ترها به چنین جلساتی هم باشد. همچنین می توانید در کنار صندوقتان که منفعت خاص دارد یک خیریه کوچک یا صندوق منفعتی عام هم ایجاد کنید که هدفش کمک به نیازمندان شناخته شده در محل یا فامیل باشد. به طورمثال در کنار اقساط وامتان می توانید مبلغ بسیار ناچیزی درحد هزارتومان را هم تعریف کنید که برای کمک به این صندوق جمع آوری شود یا نیازهای یک خانواده مانند تهیه لوازم تحریر یا جهیزیه را با اعضای صندوق مطرح و برای تأمین آن همفکری بکنید.
توانمندی های شرکت کنندگان در جلساتتان را شناسایی و گروه هایی را برای کمک ایجاد کنید. خیلی وقت ها بدون نیاز به صرف هزینه هم می توان مشکل دیگران را حل کرد. این کار فقط نیاز به یک مدیر قوی دارد که بتواند افراد را راهبری و به هم متصل کند. تدریس، کارآفرینی، مراقبت های بهداشتی و درمانی و... توانمندی هایی هستند که هرکدام از ما داریم و می توانیم آن ها را به دیگران آموزش بدهیم یا به طور رایگان در اختیارشان بگذاریم. بدنیست که بدانید؛ بیشتر مراکز مردم نهاد هم با همین روش شکل گرفته اند.
مشارکت و همیاری در انجام کارهای گروهی نقش بسیار مثبتی در سلامت روان دارد. می دانیم که انجام تمام کارهای یک روضه از عهده شما برمی آید ولی بهتر است که تا حدامکان دیگران را هم در انجام آن به مشارکت بگیرید. این کار فضای خوبی را برای رفع مشکلات معمول در روابط فامیلی و همسایگی ایجاد می کند و باعث رفع کدورت و پیوند بیشتر اعضای خانواده و فامیل ومحل می شود .