مجید ادیبی - پس از شهادت امامرضا(ع) و شکلگیری «مشهد» در سرزمین کهن توس، حدود 13قرن است که این شهر بهعنوان یکی از شهرهای مهم زیارتی جهان، مورد توجه مسلمانان و بهویژه شیعیان قرار گرفته است. رسمی شدن مذهب شیعه در دوران صفوی نیز بر اهمیت و رونق این شهر افزوده و همواره یکی از مقاصد اصلی سفر زائران و جهانگردان بوده است. مشهد در دوران مختلف تاریخی، سرنوشتی پرفرازونشیب داشته، ولی باتوجهبه حضور صدها هزار زائر که در طول سال به این شهر میآمدند، مراکز تجاری، رونقی فزاینده داشته و یکی از شهرهای ثروتمند ایران در دوران مختلف تاریخ بوده است. هرچند در مقاطعی، این ثروت آفتی برای شهر و مردم آن بوده و در طول تاریخ بهخاطر ثروتش، بارها هدف تاختوتاز و تاراج ازبکها قرار گرفته است. در پایان دوره صفویان نیز این شهر چند بار هدف هجوم افغانها قرار گرفت تااینکه در دوره افشاریان، نادرشاه افشار بهعنوان پایتخت ایران معرفیاش کرد و پس از بازسازی، رونقی دوباره گرفت و امنیت بر آن حاکم شد.
پس از مرگ نادر و در زمان جانشین او(شاهرخ افشار) مشهد از رونق گذشتهاش افتاد و هرجومرج و ناامنی تا اوایل دوره قاجار گریبانگیر این شهر بود و بارها ازسوی قبایل مختلف ازبک و ترکمن، هدف تاختوتاز و تاراج
قرار گرفت.
برخی مورخان بر این باورند که دوران حکومت ناصرالدینشاه، مصادف شده است با ورود علوم و فنون جدید به ایران اما درباره ورود فن عکاسی به ایران، نمیتوان با این قطعیت سخن گفت. بر اساس اسناد تاریخی، ترویج علم و عمل «عکس» در ایران از اواخر سلطنت محمدشاه قاجار شروع شده و در زمان ناصرالدینشاه وسعت گرفته است.
موسیو ژول ریشار، معلم فرانسه «دارالفنون»، نخستین کسی بود که برای اولینبار عکاسی به شیوه داگرئوتیپ را در سال1844 میلادی در ایران بهکار بست.
لوییجی پشه، آنتونیو جیانوزی، لوئیجی مونتابونه و دستیارش پیترو بون، از نخستین دستاندرکاران فن عکاسی در ایران بودهاند و از مناطق مختلف ایران ازجمله خراسان و مشهد عکاسی کردهاند.
با این همه «آقارضا اقبالالسلطنه» نخسین عکاسباشی ایران است که در سال1863 میلادی ازسوی ناصرالدین شاه به این سمت برگزیده شد.
ورود عکاسی به مشهد
حدود 20سال پس از اختراع عکاسی و شایع شدن عکس در تهران، هنوز در بسیاری از نقاط ایران مردم با این صنعت آشنا نبودند.
برخی مورخان بر این باورند که «خانیکف»، جغرافیدان و سیاح روسی، در سال1274 ه.ق بههمراه دو نقشهبردار به خراسان و مشهد آمده و عکسهایی از این منطقه ثبت کرده است. در کتاب «گنجینه عکسهای ایران» تالیف مرحوم دکتر ایرج افشار، به این موضوع نیز اشاره شده است که «آ.دوبار» یکی از نقاشان فرانسوی، نقاشیهایی از مشهد و خراسان را از روی عکسهای ولادیمیرخانیکف روس کشیده است.
«لوییجی پشه» ایتالیایی از دیگر عکاسان اروپایی است که در منطقه خراسان و بهویژه شهر مشهد عکاسی
کرده است.
اکنون قدیمیترین عکسهای موجود از مشهد در آلبوم 304کاخ موزه گلستان یافت میشود. عکسهایی که در سال1270 یا 1275 ه.ق، جیانوزی، افسر ایتالیایی که در خدمت دولت ایران بود، عکسبرداری کرده است.
آقارضا اقبالالسلطنه(عکاسباشی) که یکی از نوادر دوران خود بود، نخستین عکاس ایرانی است که در رکاب ناصرالدینشاه قاجار به مشهد آمد و عکسهایی را از مناظر و اماکن این شهر گرفت.
تعدادی از نخستین عکسهایی که از حرم مطهر رضوی به ثبت رسیده است، مربوط میشود به کارهای آقارضا عکاسباشی.
در سفر دوم ناصرالدینشاه به مشهد نیز «منوچهرخان عکاسباشی» در رکاب شاه عکسهایی از مشهد و صحنها و گنبد امامرضا(ع) گرفت.
با اینکه آقارضا عکاسباشی در سفر اول شاه به مشهد در عکسهایی که از منطقه خراسان و مشهد گرفته، به ذکر دقیق محل و تاریخ عکاسی پرداخته است، منوچهرخان چندان در قید نوشتن تاریخ و شرح عکس نبوده و بیشتر تصاویری که او گرفته، بعدا خود ناصرالدینشاه زیرنویسی کرده است.
عبدا...میرزا قاجار عکاس دیگری است که عکسهای زیادی را از خراسان و مشهد گرفته است.
فرمانِ گرفتن عکس از سرحدات خراسان ازسوی ناصرالدینشاه در سال1308 ه.ق طی نامهای که در صفحه اول آلبوم شماره 240کاخ موزه گلستان آمده، به عبدا... قاجار ابلاغ میشود.
عکسهای عبدا... قاجار از سرحدات خراسان در سال 1311ه.ق در دو آلبوم به شمارههای 240و 291 به ناصرالدین شاه تقدیم شده است. یعنی به فاصله سه سال پس از فرمان ناصرالدینشاه به عبدا... قاجار.
عکاسان دیگری هم بودهاند که به مشهد آمده و عکسهایی گرفتهاند. ازجمله میتوان به حضور «ویکتور سیمینوف»، افسر گارد امپراتوری روسیه، اشاره کرد. او از فاصلهای دور یک عکس از حرم برداشته که احتمالا به دلیل غیرمسلمان بودنش نتوانسته است به داخل صحنها برود و عکاسی
کند.
*داگرئوتیپ، شیوه رایج عکاسان در دوران قاجار بود
منابع:
- گنجینه عکسهای ایران، نوشته مرحوم دکتر ایرج افشار؛
- کتاب تاریخ عکاسی ایران، نوشته یحیی ذکاء؛
- کتاب «عکاسخانه ایام»، نوشته نسرین ترابی.