غلامرضا زوزنی | دیروز که گذشت، آخرین روز از هفته فیلم فنلاند در ایران نیز سپری شد؛ رویدادی که در سینماهویزه مشهد همزمان با تهران و اصفهان برگزار شد و علاقهمندان با حضور در آن با فیلمسازان و سینماگران فنلاندی و فضای سینمایی آنها آشنا شدند. در هفتهای که گذشت، 9فیلم بلند و 7فیلم داستانی از کارگردانان مطرح این کشور اروپایی به نمایش گذاشته شد و علاقهمندان به سینما توانستند فیلمهای خارجی را روی پرده سینما تماشا کنند. هرچند در روزهای ابتدایی هفته فیلم مخاطبان کمتری در سینما حضور داشتند، اما هرچه هفته به روزهای پایانی نزدیک میشد، سالن سینما شلوغتر به نظر میرسید. در آخرین روز هفته فیلم فنلاند در مشهد، کارگاهی با حضور علاقهمندان به سینما برگزار شد و حاضران درباره «ساخت فیلم هنری» گفتوشنود کردند. در این جلسه یانا پاسکالا، مدیر بینالملل بنیاد فیلم فنلاند، ریتا آلتو، فیلمساز فنلاندی و بهنام بهزادی، تهیهکننده، کارگردان، تدوینگر و فیلمنامهنویس مطرح ایرانی، نیز حضور داشتند. فنلاند 5/5میلیون نفر جمعیت دارد و سالانه 25فیلم بلند سینمایی در آن تولید میشود. سینمای فنلاند هم برای رتقوفتق کارهای خود، بنیادی به نام بنیاد ملی فیلم فنلاند،(ساختاری شبیهبه ساختار بنیاد فارابی ایران) دارد.
تولید فیلم هنری؛ در گرو خلاقیت کارگردان
ریتا آلتو، فیلمساز فنلاندی درباره آنچه میان فیلم هنری و... تفاوت ایجاد میکند، گفت: این خلاقیتِ کارگردان و نوع نگاه او به فیلم است که یک فیلم را هنری میکند و آن را از تجاری بودن رهایی میبخشد.
این فیلمساز فنلاندی همچنین به حاضران علاقهمند در جلسه تبادل تجربه گفت که اگر بهدنبال ساخت فیلم کوتاه هستند، باید یک فیلمنامه خوب داشته باشند و دنبال افرادی بگردند که در زمینه فیلمسازی، تجربه بیشتری از آنها دارند: «شما باید با افرادی که کار فیلم انجام میدهند، همکاری کنید و درکنارشان تجربه کسب کنید.»
بهنام بهزادی هم که بههمراه هیئت فنلاندی در کارگاههای هفته فیلم فنلاند حضور داشت، در این جلسه ابتدا ترجیح داد درباره این موضوع صحبت کند که «وقتی درباره فیلم هنری حرف میزنیم، درباره چه چیزی صحبت نمیکنیم.» او در توضیح این مطلب گفت: فیلم هنری خودش را برای مخاطب احتمالیاش تعریف نمیکند. فیلم هنری، متعهد به نفس فیلمسازی و تولید فیلم برپایه زبان سینماست. فیلم هنری هرگز به فروش فکر نمیکند؛ چراکه میداند وقتی به فروش فکر کند و مخاطب را عنصر اصلی تصور کند، باید برایش خرج کند. آن وقت است که باید سطح فیلم را به اندازه فهم همه مخاطبان پایین آورد. درنتیجه فیلمی را که سطحش پایین باشد، نمیتوان هنر سینما دانست. توجه به مخاطب و توجه به فروش و گیشه، کاری است که در هالیوود انجام میشود؛ هرچند هر فیلمی که مخاطب نداشته باشد یا مخاطب کمی داشته باشد، فیلم هنری نیست و همه فیلمهای هنری هم بیمخاطب نیستند. این کارگردان مطرح سینما در ادامه صحبتهایش گفت: فیلمسازهای هنری باید به طرف تجربههای خلاقانه حرکت کنند و به جهان از دریچه تازهای بنگرند: «سینما زبان ثابتی ندارد و فیلمساز باید در نوع فیلمسازی خلاق باشد. برای بهدست آوردن این خلاقیت و نگاه تازه در سینما، به ازخودگذشتگی و حمایت نیاز داریم.»
به مخاطب فکر نکنید
ریتا آلتو هم از تجربههایش درباره سوژهیابی در فیلمسازی سخن گفت: «وقتی میخواهید فیلم بسازید، ببینید چه موضوعی از همه بیشتر شما را اذیت میکند. براساس همان تجربه، شما میتوانید سراغ فیلمسازی بروید و از آن تجربیات در جزئیات فیلم استفاده کنید؛ البته باید آن تجربهها را با همه عوامل ازجمله بازیگران درمیان بگذارید. استفاده از تجربههای شخصی به شما صداقت میدهد و باعث میشود تظاهر نکنید و همین مخاطب را جذب میکند.» بهنام بهزادی در ادامه صحبتهای آلتو، بحث مخاطبِ فیلم هنری را ادامه داد و گفت: من با آنهایی که فکر میکنند «فیلمی که مخاطب زیاد دارد، فیلم خوبی است»، مخالفم. واضح است که همه ما فیلمهایمان را برای مخاطب میسازیم اما اینکه گمان کنیم یک فیلم چون مخاطب دارد پس فیلم خوبی است، درست نیست.
آلتو در ادامه صحبت بهزادی گفت:«برای تهیهکننده، مخاطب مهم است در حالیکه کارگردانی یک شغل هنری است اما بحث مخاطب برای تهیهکننده متفاوت است. مخاطب برای تهیهکننده خیلی مهم است.»
و در ادامه صحبت این کارگردان فنلاندی، بهنام بهزادی گفت که او هم یک تهیهکننده است و همیشه به این فکر میکند که فیلم را با هزینه کم بسازد تا بتواند فیلمسازی را ادامه بدهد ادامه بدهد: «اگر فیلمی بسازم که نتوانم از پس مخارجش بربیایم، باید به مخاطب نیز فکر کنم.پس سعی میکنم فیلم ارزان بسازم.».
کارگردان و فیلمساز فنلاندی حاضر در جلسه در تایید و تکمیل صحبتهای بهزادی گفت که فیلمسازهای هنری فقط فیلم هنری نمیسازند: «آنها همه کار میکنند. تدریس میکنند، فیلم تبلیغاتی و تجاری میسازند، درکنارش فیلم هنری هم میسازند. این راهی است که برای تامین بودجه فیلم، پیش پای سازندگان فیلم هنری است.»
بهزادی نیز گفت: «به نظر من مهم نیست که شما چقدر ثروتمند هستید، بهنظرم مهم این است که چقدر عاشق این کار هستید. من دانشجویی دارم که در تاکسی اینترنتی کار میکند اما عاشقانه سینما را ادامه میدهد. این مهم است و عاملی است تا شما در سینما دوام بیاورید.»
چند ویژگی برای یک فیلم جهانی
بحث و ادامه گفتوشنودها به موضوع فیلمسازی هنری و حضور در جشنوارههای بینالمللی رسید. ریتا آلتو، فیلمساز میهمان، در اینباره گفت: برای ساخت یک فیلم در کشورتان باید به مسائل جهانی و به آنهایی که در جایجای جهان مخاطب فیلم شماست، بیندیشید. مسائل انسانی که همه بشر به آن مبتلا هستند، ازجمله این موضوعهای مشترک است، با این حال فیلمهایی هم در دنیا هستند که تولید میشوند و به نظر میرسد حرف جهانی ندارند اما فیلمهای مطرحی میشوند. بهزادی هم از تجربیات خود درباره ساخت فیلم ارزان و ارائه جهانی حرف زد. او که فیلمهایش در جشنوارهای معتبر شرکت میکنند، گفت: برای جشنوارههای بینالمللی اصلا مهم نیست بازیگر شما سوپراستار است یا نه و اصلا اهمیت ندارد که چقدر دستمزد گرفته است. پس شما به فکر ایده خلاقانه خودتان باشید و سعی کنید با دوستانتان فیلمهای ارزان بسازید.
او در ادامه، درباره امکانات فیلمسازی و عرضه فیلم نیز صحبت کرد: «دسترسیها به فیلم رو به افزایش است اما تولید محتوا کم است. اینکه ما بخواهیم فیلمسازی را براساس عرضه آن تعریف کنیم، درست نیست. ما باید بهدنبال سینمای داستانی باشیم. آنچه در گسترش فناوری کم میشود، داستان و فیلم داستانی است. باید بگویم که ما در پایان راه فیلم داستانی نایستادهایم و با استفاده از این امکانات که فیلمسازی را آسان کرده است، میتوانیم به فکر ساخت داستانهای شخصیتر بیفتیم و این یک خبر خوب است. ساخت فیلمهایی با داستانهای شخصی، سینمای داستانی را پیش میاندازد.»