چندخطی درباره کتاب «درکشاکش دین و دولت» که بخش مهمی از آن درباره دوران سی ساله پس از رحلت پیامبر (ص) است
نهال نوروزی- «درکشاکش دین و دولت» کتاب مهمی است، اما نه از این منظر که چیز تازهای بیفزاید بر داشتههای آنهایی که به موضوع کتاب علاقهمند بوده اند و قبلا آن را خوانده اند؛ مهم است، چون آن را شخصیتی مثل محمدعلی موحد نوشته است. کتاب که نشر ماهی آن را در ظاهری شکیل روانه بازار کرده است، به ادعایی که در پشت جلدش (که بریدهای از مقدمه کتاب است) آمده، وفادار است: «حاصل طرح پژوهشیِ علمی-انتقادی است درباب دین و دولت و رابطه آنها در ایران بعد از اسلام (جستاری بسیار حساس که ایران هنوز در تقلاست تا از پیچ و خم آن راهی بجوید.) این مجموعه با گزارشی فشرده از دوران سی ساله پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) آغاز میشود و میکوشد با دقت در مضمون روایتهای مورخان، تصویری قابل اعتماد از آن دوران به دست دهد... بازخوانی این مطالب مجالی است برای بازاندیشی در مسائلی که پس از هزاروچهارصدسال همچنان عالم اسلام را به خود مشغول داشته است؛ ازجمله ماجرای گروههای سلفی-تکفیری که روایت جدید همان خیزش خارجی گری در صدر اسلام است.»
*
بدون شک بحث فنی نه در توان این قلم است و نه در حوصله این چند خط، اما چنان که ذکر شد، به هرحال این کتاب نام محمدعلی موحد را بر خود دارد که میتواند همانند نام هایی، چون ابراهیم گلستان، محمدرضا شفیعی کدکنی و... توجه اهالی فن را به بحثی که طرح کرده است، جلب کند و بحث به عرصه روزنامهها کشیده شود، جریان سازی صورت بگیرد و در میان این جریان سازیها حرفی و سخنی رد و بدل شود و تنور فرهنگی این سرزمین گرم شود.
دیگر نکته درخور توجه «در کشاکش دین و دولت» جزءجزء بودن آن است. معمولا در هر یک ونیم صفحه ما با تیتری روبه رو میشویم که اگرچه در ادامه بحث کلی است، میتواند جدا هم خوانده شود و این جزءجزء شدن هم از نظر بصری و هم از نظری محتوایی، فرصتِ فهم به مخاطب میدهد. این نوع تقسیم بندی یا به نوعی ساده سازی خواندن، باعث شده تا مخاطب از این حجم اطلاعات خسته نشود. در این کتاب اگرچه بحثها جدی هستند، قابل فهم نوشته شده اند که مخاطبِ عام علاقهمند هم بتواند با خواندن آن طرفی بربندد. کتاب در ۶ فصل تنظیم شده است: «سی سال پس از پیغمبر»، «چگونه اسلام در ایران راه یافت؟»، «برآمدن دیوان و دیوان سالاران»، «ایرانیان در میان تازیان»، «تازیان در ایران»، «قصه شگفت خارجی گری و پدیده قرّا».
*
«در کشاکش دین و دولت» نام سنگینی دارد، اما خواندنی است و این خواندنی بودن که دلایل بسیاری دارد و به چند دلیل آن اشاره شد، میتواند به خوانده شدن آن بسیار کمک کند و راهی باشد برای اینکه اهالی کتاب که بیشتر در تسخیر ترجمه و آثار غربی هستند، رهیافتی هم از مسائل دینی و سیاسی با خواندن این کتاب بگیرند؛ کتابی که به ابراهیم گلستان تقدیم شده است: «به پاس شصت و هشت سال دوستی با ابراهیم گلستان، شمشیر آهیخته در جدال با فرومایگی و ابتذال.»