المیرا منشادی
خبرنگار شهرآرا محله
از آن زمانی که محمود مستوفیآشتیانی، ملقب به «قَره»، مسکوکات و سنگهای قیمتی را به هر قیمتی که میشد، میخرید و در کنج خانهاش نگهداری میکرد، بیش از 170 سال میگذرد. اکنون مجموعهداری اشکال مختلفی پیدا کرده و از سکه خودش را به تمبر، عروسک، تلفن، ساعت، ... و حتی جوراب کثیف رسانده است. هرچه هست، ریشه همه آنها به مستوفی میرسد؛ کسی که مجموعهداری بعد از کار او رواج یافت تا هر کسی که اشیای قیمتی را در کوی و برزن دید، بخرد و مانند مستوفی از آنها نگهداری کند. اکنون پس از سالها از زمان مجموعهداری مستوفی، «علی اطاعت» جا پای او نهاده و به قول خودش هر کجا سکهای میدید چشمانش برقی میزد و آن را به هر قیمتی از آن خود میکرد؛ کسی که ما مشهدیها به دلیل شیرازی بودنش او را کمتر میشناسیم، اما هدیه 104 سکه قیمتی او به موزه حرم مطهر در بهار امسال، میتواند باب آشنایی را ایجاد کند. سکههایی که به دست و پول او طی 15سال جمع شده است و نشان از دوره سلوکیان تا صفاریان دارد.
برخلاف آن چیزی که در عکسها میبینیم که مجموعهداران افراد مسن و پا به سن گذاشتهای هستند، اطاعت خیلی هم جوان است. تاریخدوستی که در این شماره با شهرآرامحله به گفتوگو نشسته است تا بگوید در زمان نپاد شاه، نموپت شاه و منوچهر، از حاکمان سلسله پارس، مردم در کوچه و بازار چطور و با چه نوع سکهای داد و ستد میکردند، چطور پایش به مجموعهداری باز شد، چقدر برای مجموعهاش پول داد و چطور به بخشیدن سکههایش راضی شد.
دانشجوی انصرافی رشته باستانشناسی
به تاریخ که علاقهمند باشی، هر شیء یا مکانی برایت ارزشمند است و نمیخواهی کوچکترین آسیبی به آن برسد. حال فرض کنید در کنار علاقه ذاتی به تاریخ، دانشجوی رشته باستانشناسی هم بشوی! اطاعت تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته باستانشناسی پی گرفته؛ اگرچه بخت با او یار نبود و در اواسط راه از تحصیل بازماند. به هر روی اطاعت در توضیح اینکه چطور به جمعآوری اشیای قدیمی و تاریخی علاقهمند شده است، میگوید: خانواده من یکی از خانوادههای قدیمی شیراز است و پاسداری از تاریخ و فرهنگ ایران همیشه در خانواده ما اهمیت داشته است. به همین دلیل من از کودکی به تاریخ علاقهمند بودم.
دوست داشتم بدانم که چه بر سر تاریخ آمده است. به همین سبب همیشه سعی میکردم کتابها و اشیای قدیمی را که به دستم میرسید، با دقت بررسی کنم. بعضی از روزها، ساعتها به شیء قدیمی که در دست داشتم، نگاه میکردم و گاهی در رؤیای اینکه این شیء در کجا و از سوی چه کسی یا کسانی استفاده میشده است، غرق میشدم. دوران کودکی من به این رؤیاها گذشت. بزرگتر که شدم، به مغازه پدرم که طلافروشی داشت، میرفتم و با سکههای قدیمی و عتیقه که گاهی برای فروش میآوردند، ساعتها مشغول میشدم و هرروز عاشقتر. پدرم همیشه میگفت این سکهها مربوط به تاریخ کشور هستند و نباید از کشور خارج شوند و به همین دلیل در من هم برای نگهداری و ماندگاری این سکهها غیرتی شکل گرفت. بعد از گذشت سالها، کمکم سکهشناس شدم و سکههایی را که برای فروش به مغازه میآوردند، من رویشان قیمت میگذاشتم و ارزشمندیشان را تخمین میزدم و آنها را میخریدم.
سکه، معتبرترین سند تاریخی
از سکه بهعنوان معتبرترین سند تاریخی یاد میکند و میگوید: من به کتابهای تاریخی علاقه بسیار دارم و کتابهایی را برای خواندن انتخاب میکنم که به تاریخ کهن ایرانزمین بازمیگردد. روح حقیقتجوی من باعث شده که من همیشه به دنبال واقعیتهای تاریخی بروم. سکه یکی از واقعیترین اسناد تاریخی است. بنا به شناخت و تجربه من، تمام سکههایی که در هر دورهای از ایران بهوسیله حاکمان و پادشاهان ضرب شدهاند، یک رویداد بزرگ را اعلام میکردند؛ رویدادهایی همانند تاجگذاری، فتوحات و حتی به اسلام گرویدن پادشاهان.
104 سکه، یادگار 15 سال کنکاش
جمعآوری سکههایش یکسال و 2 سال زمان نبرده است؛ 15 سال برای 104 سکه زمان زیادی است که اطاعت در اینباره میگوید: . با دقت و وسواس زیاد هر سکه را میخریدم. برای خرید بعدی هم برنامهریزی میکردم. میدانستم چه سکهای را برای تکمیل مجموعهام میخواهم، اما برای پیدا کردن آن ماهها وقت صرف میکردم؛ ضمن اینکه هر سکهای را هم نمیخریدم. صبر میکردم تا آن سکهای که مدنظرم است، پیدا کنم. با این همه در تمام مدت 15 سال بدون کمک و همراهی کسی این سکهها را از جایجای ایران خریداری کردم. خیلی وقتها وقتی سکه را پیدا میکردم و مالک آن متوجه میشد که طالب خرید آن هستم، مبلغ را بالاتر میبرد یا راضی به فروش نمیشد، اما من با حرف زدن قانعش میکردم و سکه را از او میخریدم. هیچوقت سعی نکردم سکهای بخرم که صاحب آن از فروشش ناراضی است و فقط به دلیل نیاز مالی سکهاش را میفروشد.
پولدار نیستم اما برای سکهها زیاد هزینه کردهام
نمیداند چقدر و چطوری برای به دست آوردن سکههای باارزش مجموعهاش هزینه کرده است؛ «شاید باورتان نشود؛ رقم خرید مجموع سکهها آنقدر زیاد است که از دستم در رفته است.»، اما میداند که برای خرید سکهها پول زیادی پرداخته است. با این همه درباره اینکه برای جمع کردن 104 سکه مجموعهاش چقدر هزینه کرده است، میگوید: راستش را بخواهید، من فقط به دنبال جمعآوری سکهها بودم. سکه قیمتی و تاریخی را دست هر کسی که میدیدم، مبلغش را از او میپرسیدم و پول را پرداخت میکردم. هیچوقت حساب و کتاب نکردم که برای جمعآوری این سکهها چقدر هزینه کردهام.
سکههایی که فرزندم بودند
مجموعه اطاعت به لحاظ ریالی ارزش بسیاری دارد؛ آنقدر زیاد که به گفته خودش تاجران و مجموعهداران بزرگی هم برای داشتن این مجموعه حاضر بودند میلیاردها تومان هزینه کنند. با این وجود، آن چیزی که برای اطاعت مهم بود، نگهداری و حفظ این سکهها بود، نه فروش آنها: شاید هرکسی به جای من بود و پیشنهادهای چندصد میلیون دلاری را میشنید و مشتریهای پر و پا قرص برای مجموعهاش دست از سرش برنمیداشتند، سست میشد و مجوعه سکهاش را میفروخت، اما من همیشه یک هدف داشتم و آن نگهداری و حفظ این مجموعه باارزش برای نسلهای بعدی بود. خیلیوقتها مشتری برای خرید مجموعهام ارقام نجومی پیشنهاد میداد که پا را سست میکرد، اما حس غیرت و اهمیتی که برای تاریخ ایرانزمین در من وجود داشت، مانع لغزشم میشد. اگر بگویم در برههای از زمان سکهها حکم فرزندانم را پیدا کرده بودند که فروش آنها حتی به ذهنم هم خطور نمیکرد، شاید باورتان نشود.
باارزشترین را به عزیزترین بخشیدم
میگوید تصمیم سختی نبود؛ اگرچه برای گرفتن تصمیم نهایی، ماهها با عشق خود به نگهداری سکهها کلنجار رفته بود تا بتواند سکههایش را وقف حضرت رضا(ع) کند.
به گفته او در نهایت تصمیمی که گرفته، برای نگهداری و حفظ بهتر سکهها بوده است. اطاعت از روزهایی که ساعتها خود را قانع میکرده تا بتواند مجموعه باارزشش را وقف کند و همچنین از تصمیمگیری چندماههاش اینگونه میگوید: خانواده من را در شیراز به خانواده وقفهای بزرگ میشناسند. پدربزرگهایم مساجد و تکیههای بسیاری را وقف ائمه اطهار(ع) کردهاند.
آنها همیشه من را نصیحت میکردند و میگفتند اگر میخواهی نام نیکی از تو به یادگار بماند، وقف را فراموش نکن. وقتی مجموعه سکهام کامل شده بود، تصمیم داشتم مجموعه را به حالت موروثی در خانوادهام نگه دارم. دوست داشتم میراث من برای نسل بعدیام همین سکههای باارزش باشد، اما همیشه این نصیحت پدربزرگهایم در گوشم طنینانداز میشد.
ماهها با خود کلنجار رفتم و نمیدانستم برای نگهداری بهتر، این سکهها را به چه کسی بدهم، تا اینکه به فکر وقف سکهها به حضرت رضا(ع) افتادم. با خودم گفتم چه کسی بهتر از این امام بزرگوار؟ پرسانپرسان به این نتیجه رسیدم که آستان قدس موزه سکه دارد و مجموعه من در کنار مجموعههای دیگران، سالهای سال باقی خواهد ماند. در واقع من باارزشترین موجودیام را به عزیزترین انسان بخشیدم تا همیشه برای نسلهای بعدی به یادگار بماند.
سکههایی از 121 سال قبل از میلاد
مجموعه باارزش سکههایی که اطاعت آنها را جمعآوری کرده است، شامل سکههایی از 121 سال قبل از میلاد تا سال 652 میلادی میشود. سکههایی که مقارن با پادشاهان ایرانی همانند منوچهر، بهرام پنجم (مشهور به بهرام گور) و خسرو پرویز است. علی اطاعت، این مجموعهدار شیرازی، درباره اینکه چه سکههایی با چه قدمتی در مجموعهاش داشته است، چنین توضیح میدهد: مجموعهام غنی از سکههای زمان نپاد شاه، نموپت شاه و منوچهر از حاکمان سلسله پارس، مهرداد دوم، مهرداد چهارم، فرهاد، اردوان پنجم و بلاش هفتم از سلسله اشکانیان، بهرام پنجم (بهرام گور)، یزدگرد دوم، پیروز، قباد اول، خسرو اول، هرمز چهارم، خسرو دوم (خسرو پرویز) و یزدگرد سوم از سلسله ساسانیان و سکههای چهاردرهمی (تترادراخم) سلسله الیمایی است که در نوع خود جذاب و دیدنی است. این سکهها بسیار باارزش هستند؛ چرا که به اخبار، رویدادهای مهم و وقایع بسیار بااهمیت بین سالهای 121 قبل از میلاد تا سال 652 میلادی مربوط میشود.
این سکهها بیانگر اتفاقات مهمی است که در شهرهای راگا (ری)، اکباتان (همدان)، اردشیر (در استان فارس)، اهواز، آسپانور (در مدائن)، مرو، بیشابور (در استان فارس)، کرمان، نهاوند، یزد، ریواردشیر (خوزستان)، یپسشاد خسرو (پایتخت)، نرماشیر (اطراف کرمان امروزی) اتفاق افتاده است؛ ضمن اینکه این مجموعه باارزش و تاریخی مستندسازی و عکسبرداری شده و آماده استفاده مجموعهداران، کارشناسان و پژوهشگران تاریخ است.
زیر بالش، بهترین جا!
از اطاعت درباره اینکه سکههای باارزش و این گنجینه قیمتی را چطور و در کجا نگهداری میکرده است، پرسیدیم. جواب او شاید بهظاهر جالب باشد، اما از نبود امکانات برای مجموعهداری و مجموعهداران خبر میدهد: از قدیم گفتهاند اگر شیء باارزشی داری، آن را زیر بالشت بگذار و شب آسوده سر بر بالین بگذار. من هم سکههایم را در خانه نگهداری میکردم؛ البته بسیاری از مجموعهداران اشیای تاریخی و باارزش خود را در منزل شخصی نگهداری میکنند.
باید برای نگهداری این سکهها که هم قیمتی هستند و هم تاریخی، شرایط بهخصوصی از جمله شرایط آبوهوایی مناسب را مهیا کرد، اما وقتی امکانات نباشد، مجبور میشوی در خانه از آنها نگهداری کنی. من هم در خانه مسکونی خودم سکهها را نگهداری میکردم؛ ضمن اینکه در این مدت خطرات زیادی را پشت سر گذاشتم؛ چرا که هرکسی که به این موضوع پی میبرد که در خانه اشیای قیمتی نگهداری میشود، وسوسه میشد. این همه در حالی است که متأسفانه شرایط نگهداری که بخش مهم مجموعهداری محسوب میشود، برای من و مجموعهداران دیگر سخت و خستهکننده شده است. خیلی از مجموعهداران به دلیل حمایت نشدن از سوی مسئولان دولتی و همچنین نبود بخش خصوصی برای حمایت از مجموعههای باارزش، حاضر به فروش مجموعههای خود هستند.
مجموعهداری سخت است
جمعآوری و صرف سرمایه شخصی، بخشی از سختیهای مجموعهداری اشیای قدیمی و تاریخی است. بخش مهمتری که سختی این کار را بیشتر نمایان میکند، نگهداری این اشیاست؛ فرقی ندارد سکه باشد یا تمبر و عروسک. در کشورهای دیگر این اشیا علاوه بر حمایت بخش دولتی، حمایت بخش خصوصی را نیز به همراه دارند و علاوه بر نگهداری آنها در شرایط و ضوابط خاص، محلی برای نمایش و عرضه آن به عموم مهیا میشود. در ایران این روال به گونه دیگری است.
اطاعت درباره این روال میگوید: مجموعهداری در ایران بسیار سخت است. متأسفانه در ایران که قدمت بسیار دارد و یکی از تمدنهای دنیا به شمار میرود، ساختار قانونی کار مجموعهداری بهخوبی تعریف نشده است.
روند دریافت مجوز قانونی مجموعهداری باید آسانسازی شود تا مجموعهداران بهراحتی بتوانند برای دریافت مجوز اقدام کنند.
در دنیا برای افرادی که مجموعهداری اشیای قیمتی کشور را انجام میدهند، امکانات و تسهیلات خاصی، از محل نگهداری بگیرید تا شرایط نمایش آن به عموم، در نظر گرفته میشود، اما در ایران اینگونه نیست. البته در چند سال اخیر در تهران با امکاناتی که وجود دارد، مجموعهداران آثار خود را در اماکن تاریخی و حتی در یکی از طبقات برج میلاد به نمایش میگذارند؛ اما در سایر شهرهای ایران چنین امکانات و تسهیلاتی وجود ندارد. به عقیده من قدیمیها هر آنچه که طالبش بودند و به چشمشان میآمد، میخریدند. در این میان اشیای نهچندان قیمتی و تاریخی هم پیدا میشود، اما امروزه که هر آن چیزی که به تاریخ مربوط میشود، قیمتی است و باید در کشور باقی بماند، دولت و بخش خصوصی باید از مجموعهداری حمایت کنند.
روشن کردن نقاط تاریک تاریخ
به اعتقاد عموم، مجموعهداری تخصص ویژهای لازم ندارد و فقط پول میخواهد، اما دنیای مجموعهداری خیلی وسیع است، آنقدر وسیع که برای گفتن و نوشتن کلمه کم میآید. این کار بیشتر از پول، عشق میخواهد؛ عشق به جمعآوری آثار و اشیای تاریخی و قدیمی؛ عشقی که اطاعت از کودکی با آن بزرگ شده است.
او درباره اینکه هدفش از مجموعهداری چه بوده است، میگوید: من ابتدا برای عشقم به تاریخ و به دلیل شغلم که طلافروشی است، سکه جمع میکردم، اما بعد از مدتی به این نتیجه رسیدم که با جمعآوری این سکهها فضایی را فراهم کنم تا نقاط پنهان و پوشیده تاریخ ایران در دورههای مختلف را در قالب این سکههای قدیمی به نمایش بگذارم و بسیاری از مطالبی که از تاریخ ایران ناگفته مانده و دامنه گستردهای نیز دارد، برای آیندگان روشن شود.
مهمترین سکه
هرکدام از سکههای مجموعه 104سکهای اطاعت، بااهمیت هستند و اهمیت آن هم مربوط به دوره زمانی خاص خودش است. با این حال، در کنار سکههای بااهمیت این مجموعه، تنها یک سکه است که از سایر سکهها بااهمیتتر است.
اطاعت در معرفی این سکه میگوید: همانطور که گفتم، سکههایی که در مجموعه من هستند، سکههای باارزشی هستند که هرکدام به یک دوره زمانی، حاکم و پادشاه خاصی مربوط میشود. نمیتوانم بگویم مثلا سکه دوره بهرام گور بیاهمیت و سکه دوره خسرو پرویز بااهمیت است، اما در هر مجموعهای یک نورچشمی هست که این نورچشمی در بین مجموعهداران اهمیت خاصی دارد.
اهمیت آن به دوره زمانیاش مربوط میشود که بسیار نادر و کمیاب است.
در مجموعه من نیز مهمترین سکه، سکه نقرهای تترادراخم اتوفرادات دوم، از شاهان سلسله پارس، است. این سکه بسیار نادر و باارزش است و قدمت آن به نیمه نخست سده دوم پیش از میلاد بازمیگردد.
یکی از وجوهی که این سکه را خاص و بااهمیت میکند، ضرب آن است که مربوط به دوره پارس میشود. همچنین این سکه درشتترین و بزرگترین سکه مجموعه من است.
کوچکترین سکه
در میان سکههای مجموعه 104 عددی مربوط به دوره سلوکیان تا صفاریان که اطاعت آن را وقف حضرت رضا(ع) کرده است، سکهای کوچک وجود دارد که مربوط به دوره شاهپور اول است.
این سکه هم یکی از سکههایی است که برای خرید و بررسی آن به لحاظ اصل بودن، وقت و هزینه بسیاری صرف شده است.
اطاعت در اینباره میگوید: سکههای کوچک هم در مجموعهام وجود دارد، اما ریزترین سکه به دوره سلسله ساسانی و شاهپور اول مربوط میشود.
این سکه، نقره است و در سالهای 241 تا 272 میلادی مردم از آن در داد و ستدها استفاده میکردهاند. وزن این سکه هم یکی دیگر از ویژگیهای آن محسوب میشود.
این سکه کمتر از یک گرم وزن دارد و بهطور حتم در معاملات و خرید و فروش روزمره مردم استفاده میشده است.
سکه هنری
گاهی در پیچوخم دورههای مختلف تاریخی، افراد خوشسلیقهای بودهاند که سکههای نقره و طلا را با ذوق هنری خاص که گاهی مربوط به هنر و زیباییشناسی آن دوره میشده، ضرب کردهاند؛ سکههایی که در مجموعههای مختلف سکه نیز به چشم میخورد. یکی از این سکهها در مجموعه علی اطاعت است. اطاعت درباره این سکه میگوید: سکههایی که در مجموعههای مختلف وجود دارند، بهتنهایی زیبا هستند؛ چرا که با کمترین امکانات به بهترین و زیباترین شکل ضرب میشدهاند، اما در این میان برخی از سکهها که ضاربان خوشسلیقه داشتهاند، به لحاظ هنری از سایر سکهها ارزشمندتر هستند.
در مجموعه من نیز از نظر هنری سکه درهم نقره مربوط به لیثبنعلیصفار از سلسله صفاریان، شاخصترین سکه است. برای خرید آن وقت زیادی صرف کردم. این سکه با خط خوش کوفی ضرب شده است و مربوط به داد و ستد اقشار مختلف استان فارس میشود. این سکه از سال ۲۹۷ تا ۲۹۸ قمری در بازارها و تجارتخانهها استفاده میشده است.
قدیمیترین سکه
حتما شما هم با ما همعقیده هستید که باارزشترین سکه این مجموعه، قدیمیترین سکه است. قدمت این سکه به پیش از میلاد میرسد.
اطاعت درباره نام و قدمت این سکه اظهار کرد: قدیمیترین سکه مجموعهام به سرسلسله شاهان پارسی مربوط میشود و به سکه بغداد مشهور است و قدمت آن به نیمه نخست سده سوم پیش از میلاد میرسد. مبلغ آن را به یاد ندارم، اما این سکه را با هزینه گزافی خریدم؛ البته این سکه قدیمیترین سکه موجود در بین مجموعههای دیگر نیست، اما یکی از قدیمیترین سکههای دنیاست.این سکه با داشتن تاریخی قیل از میلاد ضرب شهرهای راگا ،اکباتان و وه اردشیر از ارزشمندترین ها در دنیا است.البته سکه برنزی تترادراخم که از سلسله الیمایی است و به قبل از میلاد بر میگردد هم از قدیمیهاست.
ارزشمندترین سکه
در میان 104 سکه موجود در مجموعه اطاعت، سکهای بسیار باارزش وجود دارد. این سکه ما را به زمان پادشاهی خسرو پرویز میبرد. اطاعت در معرفی سکههای باارزش مجموعهاش میگوید: سکههای باارزشی در این مجموعه وجود دارند که به قبل و بعد از اسلام مربوط میشوند.
با این حال اگر بخواهم از میان سکهها با ارزشترین را نام ببرم، باید از سکه دراخم مهرداد دوم، از شاهان سلسله اشکانی، یاد کنم.
این سکه در سال 121 تا 91 پیش از میلاد روی نقره ضرب شده است. همچنین سکه درهم خسرو پرویز، از شاهان سلسله ساسانی، که به سالهای ۵۹۱ تا ۶۲۸ میلادی مربوط میشود نیز بسیار باارزش است؛ اما من باارزشترین سکهام را سکه درهم غرب ساسانی با نام خسرو ساسانی با سال ضرب ۴۱ قمری میدانم.
این سکه به داد و ستد تجاری ایرانیهایی مربوط بوده که در زمان خلافت حضرت علی(ع) در کوفه زندگی میکردهاند. این سکه نقره است و ارزش بسیاری، چه برای ایرانی ها و چه برای اعراب، دارد.
سکه درهم نقره ولیدبنعبدالملک اموی که در سال ۹۰ قمری ضرب شده است، از دیگر سکههای ارزشمند این مجموعه محسوب میشود.