گل و مرغ‌های مدفون‌شده زیر خروارها خاک

این خانه که به دست یک نجار معروف و البته هنردوست آن دوران ساخته شده بود با آن تاریخ بلندبالا، انتهای سال گذشته در پی گودبرداری غیراصولی یکی از پروژه‌های اقامتی اطراف حرم تخریب شد. در این شماره شهرآرامحله در راستای سلسله گزارش‌های پرداخت به خانه‌های تخریب شده تاریخی که حفظ آن حفظ هویت و تاریخ شهر محسوب می‌شد، به‌سراغ آن رفتیم که این اواخر تبدیل به خانه زائر شده بود.

پروژه‌ای که خانه‌ نیلی را بلعید
وقتی کربلایی شعبان یا مشتی شعبان خانه‌اش را با الهام از هنرهای روز دوره افشاریه و زندیه می‌ساخت، حتما در دلش این کلام معروف «می‌سازم یادگاری تا بماند روزگاری، گر نمانم روزگاری این بنا بماند یادگاری» را زمزمه می‌کرد، فکرش را هم نمی‌کرد که بر اثر سهل‌انگاری‌ها و پاس‌کاری‌های سازمان‌ها و ارگان‌های مختلف خانه زیبایش تخریب و به تلی از خاک تبدیل شود. با این حال خانه نیلی تا سال92 مسکونی بوده و فردی به نام همتی در این خانه ساکن بوده است. عراقیان که سال‌ها در خانه‌ای در همین خیابان و در مجاورت خانه نیلی ساکن بوده درباره حادثه‌ای که باعث تخریب این خانه شده است، می‌گوید: پشت خانه نیلی که قدمت آن بسیار زیاد است پروژه اقامتی محبان امیرالمؤمنین(ع) قرار دارد. در آغاز این پروژه قسمتی از این خانه تخریب شد و همسایه‌ها چند بار هم با میراث فرهنگی تماس گرفتند تا به داد این خانه برسند، اما هیچ وقت مسئولان میراث برای سرکشی نیامدند؛ تا اینکه 8ماه پیش در پی گودبرداری غیراصولی این پروژه، خانه نیلی به‌طور کامل تخریب شد.

خانه‌ای که وارث‌ها قدرش را ندانستند
همسایه‌های خانه نیلی می‌گویند این خانه را کربلایی شعبان وقف اولاد هم کرد، عراقیان دراین‌باره می‌گوید: خانه نیلی بعد از مشتی شعبان به احمد بندار فروخته شده است. این در حالی است که خانه نیلی وقفی بوده و کسی حق خرید و فروش آن رانداشته است. چرا که این وقف اولاد،یعنی اینکه فرزند در خانه زندگی کند و اگر نتوانست در خانه زندگی کند خانه به همان شکل باقی بماند. با این همه، خانه توسط وارثان فروخته و توسط مالک بعدی آن به مستأجر تحویل داده شد. حتی در برهه‌ای از زمان خانه برای سکونت زائران در مدت اقامتشان در مشهد هم اجاره داده می‌شد. تمامی این مستأجران و زائران متأسفانه نمای درونی خانه را تخریب کردند و در سال‌های آخر که دیگر کسی به درون خانه تردد نمی‌کرد، خانه تبدیل به مخروبه شده بود.
او درباره نام نیلی این خانه می‌گوید: هرچه ما از گذشتگان شنیده‌ایم نام شعبان و مشتی شعبان دارد و نمی‌دانیم نیلی که بوده یا برای چه نامش روی خانه مانده است.

طرح گل و مرغ اتاق‌ها در دوطبقه
خانه نیلی به لحاظ معماری در بین دیگر خانه‌های تاریخی بسیار باارزش بود. این خانه اعیانی سه اتاق و هر اتاق چشم‌انداز بسیار دیدنی از حیاط خانه داشت. همچنین خانه نیلی به لحاظ جرم‌گذاری دو توده شمالی و جنوبی احداث شده بود. در اولین مرحله توده شمالی تخریب شد و ویژگی‌های معماری داخلی و تزیینات این قسمت برای همیشه برای آیندگان مبهم باقی ماند. در ضلع جنوبی بنای ورودی به فضای داخلی با تزیینات رسمی‌بندی مزین شده بود و فضای داخلی آن نیز شامل سه اتاق می‌شد. از تزیینات داخلی می‌توان به طاقچه‌ها و رف‌هایی که در جداره‌ها تعبیه شده بود اشاره کرد. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این خانه که معرف معماری دوره خود نیز بود مربوط به سقف تیرپوش چوبی خانه می‌شد که هنر دست سازننده‌اش را به رخ می‌کشید.
علاوه‌براین، آن‌طور که در تحقیقات روی نقاشی‌های خانه در زمان سرپابودنش به عمل آمده این نقاشی‌ها با طرح گل و مرغ باقی‌مانده هنرنمایی هنرمندان دوره افشاریه زندیه بود؛ که درون‌گرایی معماری آن دوران را نشان می‌داد. به دلیل همین معماری درون‌گرای آن دوران بود که خانه نیلی در ظاهر خیره‌کننده نبود. در داخل اتاق‌های این خانه از کف تا سقف و حتی داخل طاقچه‌ها به طور کامل گچ‌بری شده و باقی خانه ساده بود؛ درست خلاف آنچه از معماری دوره قاجار باقی مانده است که برون‌گرایی را نشان می‌دهد.