تأثیر سیاست تک‌نرخی‌شدن ارز بر اقتصاد ایران | پایان رانت‌پاشی ارزی

به گزارش شهرآرانیوز، چرا طرح ارز ترجیحی حذف شد؟ آیا اساسا تک نرخی کردن ارز به نفع اقتصاد کشور است؟ چرا با وجود حذف ارز ترجیحی که فقط به کالا‌های اساسی تخصیص پیدا می‌کرد، همه کالا‌ها گران شده است؟ پس از اعلام حذف ارز ترجیحی و تک نرخی شدن ارز، قیمت کالا‌های اساسی و غیراساسی جهش یافت، این موضوع سؤال‌ها و انتقاد‌های زیادی را به همراه داشت. در این گزارش تلاش داریم بار دیگر بر اساس گفته کارشناسان به بررسی این موضوع بپردازیم.

چرا حذف ارز ترجیحی؟

طرح کالابرگ الکترونیکی درپی تصمیم دولت برای حذف ارز ترجیحی کالا‌های اساسی بود. این طرح در ظاهر تلاشی است برای اصلاح همان خطایی که سال‌ها در سیاست گذاری ارزی تکرار شده بود؛ یارانه‌ای که قرار بود به سفره مردم برسد، اما در عمل، در میانه زنجیره واردات و توزیع گم می‌شد.

ماجرای ارز ترجیحی سر درازی دارد. از همان موقع که این ارز با قیمت ۴۲۰۰ تومان به برخی از کالا‌ها داده می‌شد، حاشیه‌های زیادی برپا شد. فهرست کالا‌هایی که این ارز را دریافت می‌کردند شفاف نبود، پس از مدتی اخباری مبنی بر پرداخت ارز ترجیحی به کالا‌هایی مانند سوزن، غذای سگ و ... سروصدای زیادی برپا کرد.

بعد از آن با افزایش قیمت ارز ترجیحی تا ۲۸ هزارو ۵۰۰ تومان، لیست کالا‌های اساسی که این ارز به آن‌ها تعلق می‌گرفت نیز اعلام شد. از مواد اولیه خوراکی تا دارو و...، اما دردسر‌های دو نرخی بودن ارز پایان نداشت. با افزایش قیمت دلار در بازار آزاد، فاصله این دو نرخ به صورت معناداری زیاد شد.

رانت خور‌ها در این میان بیش از هر زمان دیگری وارد میدان شدند. تقریبا هیچ کالای اساسی با نرخ ارز ترجیحی به دست مردم نمی‌رسید و در عمل دولت ارزی که تا آن موقع نیمه‌های کانال ۱۳۰ هزار تومان را رد کرده بود، هنوز با قیمت ۲۸ هزارو ۵۰۰ تومان به نام واردات کالای اساسی پرداخت می‌کرد.

مثال واضح آن برنج بود؛ کالایی که به آن ارز ۲۸ هزارو ۵۰۰ تومانی تعلق می‌گرفت و قیمت مصوب ۶۷ هزارتومانی داشت، اما تا ۳۰۰ هزار تومان هم رسید. یا نهاده‌های دامی که صدرنشین واردات کالا‌های اساسی بود، اما از مرغ دار تا دام دار در تهیه نهاده با نرخ مصوب چالش داشتند و دست به دامان بازار سیاه شده بودند.

چرا همه کالا‌ها گران می‌شود؟

حذف ارز ترجیحی بخشی از سیاست تک نرخی شدن ارز بود. چرا؟ چون در حقیقت دلار در کشور نه دو نرخی بلکه چند نرخی بود. در هر دوره‌ای نیز اسم‌های مختلفی بر روی قیمت اسکناس آمریکایی قرار می‌گرفت. از ارز ترجیحی و نیمایی تا توافقی و تالار اول و دوم. حالا قرار است علاوه بر حذف ارز ترجیحی قیمت دلار تک نرخی شود، یعنی نرخی به عنوان مرکز مبادله و تالار اول و دوم وجود نداشته باشد. اکنون به صورت رسمی ارز در مرکز مبادله تک نرخی شده و در عمل دو بازار موجود (اول و دوم) در این مرکز با هم ادغام شده‌اند.

از این پس قیمت ارز در تالار حواله، مبنای تأمین ارز برای همه کالا‌ها و خدمات خواهد بود و تمامی متقاضیان باید ارز موردنیاز خود را بر اساس نرخ همین تالار تأمین کنند. از نیمه دی ماه ثبت سفارش‌ها نیز صرفا بر مبنای قیمت تالار واحد، یعنی تالار حواله، انجام می‌شود. بر این اساس، سیاست ارزی جدید بانک مرکزی به ادغام کامل بازار‌ها انجامیده و ارز در مرکز مبادله با یک نرخ و بر پایه تالار حواله عرضه می‌شود.

این موضوع یعنی دولت دلار حدود ۱۳۰ هزارتومانی را (بر اساس آخرین قیمت اعلام شده) پذیرفته است و همین موضوع موجب افزایش قیمت همه کالا‌ها خواهد شد.

بنا بر گفته کارشناسان، حذف ارز ترجیحی و تک نرخی شدن قیمت ارز ذاتا یک تصمیم تورم زاست؛ چون به معنای پذیرش قیمت‌های واقعی‌تر در بازار است. حالا با انجام این اقدامات هزینه تولید، حمل ونقل و توزیع بالا می‌رود و این افزایش، به صورت عمومی به سطح قیمت‌ها سرریز می‌شود.

تأثیر منفی ارز چند نرخی بر بازار

یک کارشناس مسائل اقتصادی با تأکید بر اینکه تک نرخی کردن ارز اقدام درستی است در این باره می‌گوید: وقتی چند نرخ ارز با فاصله قیمتی بالا برای یک کالا وجود داشته باشد، اولین اقدامی که دولت مجبور به انجام آن است، افزایش نظارت‌ها برای کنترل توزیع کالا‌های وارداتی در شبکه رسمی و رسیدن به دست ذی نفعان خواهد بود.

علی عقیلی با اشاره به اینکه از منظر اقتصاد، بازار یک امر غیرقابل کنترل است می‌افزاید: به عنوان مثال ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی را به برنجی می‌دادیم که در همه دنیا یک دلار و ۱۰ سنت قیمت دارد. حالا فرض کنید با هزینه حمل و سود تجاری تا ۴۰ هزار تومان باید تمام می‌شد. در همان زمان قیمت برنج پاکستانی تا بیش از ۲۴۰ هزار تومان عرضه می‌شد.

به گفته او دولت نظارت دقیقی نداشت، نظارت این بود که چند انبار را شناسایی، بار را تخلیه و فرد را جریمه می‌کردند، اما در نهایت این قدر سود این کار زیاد بود که دوباره این اقدام را انجام می‌داد. بنابراین، ارز به سمت تک نرخی شدن برود خوب است.   این کارشناس اقتصادی به ماجرای شرکت‎‌هایی اشاره می‌کند که از سال‌های گذشته ارز ترجیحی می‌گرفتند، اما ۹۰ درصد محصول خود را صادر می‌کردند.

عقیلی اضافه می‌کند: آماری وجود ندارد، اما اطمینان دارم مقادیر زیادی از کالا‌هایی که با ارز ترجیحی وارد می‌شد به کشور‌های همسایه قاچاق می‌شد. چون در تجارت قانونی نانوشته وجود دارد که وقتی کالایی در یک مکان ارزان‌تر از مکان دیگری باشد به اصطلاح «ارمیتراژ» یعنی برای سود سرشار جابه جا می‌شود.

او ادامه می‌دهد: تئوری وجود دارد که‌ می‌گوید نظام‌های سرمایه داری و نگاه سرمایه داری، اخلاقیات را از بین می‌برد. به نظر می‌آید حتی یک سر این نآارامی‌ها به دست کسانی است که از این ارز مفت استفاده می‌کردند، اما اکنون منافعشان قطع شده است.

این فعال اقتصادی در حوزه رایانه مثالی درباره فعالیت خود می‌زند: اتفاقی که در صنف ما افتاد این بود که شرکت‌ها زمانی که ارز نیمایی تعلق می‌گرفت، ارز را‌ می‌گرفتند و کالا‌های کامپیوتری وارد می‌کردند، سپس در بازار با دلار ۱۲۰ تومانی می‌فروختند. چطور؟ ما بیست مانیتور می‌خریدیم، اما به جای آن پنجاه  مانیتور فاکتور می‌کردند.

به گفته عقیلی از همین طریق بسیاری از این افراد پول دار شدند، دفتر‌های اجاره‌ای داشتند، اما حالا در برج ساختمان دارند. این افراد از زمان ارز ۴۲۰۰ رانت می‌گرفتند و حالا سروصدایشان درآمده است. برای آن‌ها لطف مکرر، حق مسلم شده است. پس تک نرخی شدن ارز باید انجام می‌شد.

او با اشاره به اینکه هرچند از فاصله ایجاد شده بین حذف ارز ترجیحی و تک نرخی شدن ارز و افزایش قیمت موجودی‌های انبار، عده‌ای سود می‌برند می‌افزاید: با این حال در درازمدت این اقدام به نفع اقتصاد است.

این کارشناس اقتصادی می‌گوید: اکنون ارز تالار اول و دوم را حذف کردند. مشکلی که وجود داشت پیش از این شرکت‌های دولتی که صادرات انجام می‌دادند رغبت نمی‌کردند ارز خود را در این تالار‌ها بفروشند، بنابراین مجوز واردات اقلامی مانند گوشی همراه می‌گرفتند، همین موضوع نیز رانت جدیدی ایجاد کرده بود، اما حالا با تک نرخی شدن ارز، عرضه آن بر تقاضا پیشی می‌گیرد و به تدریج این مشکل برطرف خواهد شد. این به معنی کاهش قیمت دلار نیست، اما جلوی افزایش قیمت دلار گرفته می‌شود.

رئیس انجمن مواد شوینده و بهداشتی خراسان رضوی: ارز تک نرخی به نفع تولید است

رئیس انجمن مواد شوینده و بهداشتی خراسان رضوی و تولیدکننده در گفت‌و‌گو با شهرآرا در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر ارز تک نرخی بر قیمت کالا‌ها بیان کرد: افزایش قیمت تا حدی احساس خواهد شد، اما واقعیت این است که بخش عمده این افزایش پیش‌تر اتفاق افتاده است. اگر محصولات دولتی، پتروشیمی‌ها و صنایع مادر قیمت خود را افزایش ندهند، به نظر من گرانی ناشی از حذف ارز ترجیحی رخ نخواهد داد. 

هادی نبی زاده درباره تأثیر ارز تک نرخی بر بازار بیان کرد: در صورتی که سیاست گذاری مناسبی انجام شود و واردات تحت نظارت، اما به صورت آزاد انجام شود، وجود فراوان کالا در بازار رقابت ایجاد خواهد کرد. نبی زاده توضیح داد: این رقابت خود باعث شکستن قیمت‌های غیرواقعی می‌شود و ما را به قیمت‌های واقعی نزدیک می‌کند.

حدود یک سال گذشته، به دلیل تخصیص ارز ترجیحی، فرصت چنین رقابتی را نداشتیم؛ زیرا همین تولیدکنندگان مجبور بودند کالا‌های موردنیاز خود را از بازار آزاد و با قیمت بالاتر تهیه کنند یا با امتیاز‌های خاصی که ناشی از توقف تولید و مشکلات مشابه بود، فعالیت خود را ادامه دهند. امیدواریم با تصمیم‌های اخیر، این مشکلات برطرف شود. 

وی درباره تأثیر منفی ارز چند نرخی بر تولید گفت: اختلاف نرخ ارز در اقتصاد، حتی در یک صنعت مشابه، باعث نابرابری میان واحد‌های مختلف می‌شود؛ به گونه‌ای که یک نفر با ارز ترجیحی یا نیمایی کالا وارد می‌کند یا تولیدکننده‌ای که مواد اولیه خود را با ارز حاصل از صادرات تأمین می‌کند، با تولیدکننده دیگر در یک سطح قرار نمی‌گیرد. وی افزود: این وضعیت رقابت در بازار را مخدوش و از شکل گیری سطح اقتصادی یکسان جلوگیری می‌کرد. حذف ارز چندنرخی، از رانت‌های موجود جلوگیری خواهد کرد، از این رو ارز تک نرخی به نفع تولید است.