۵ اصل حیاتی در محاسبه نفس براساس آموزه‌های امام کاظم (ع) | حساب و کتاب، مرز میان ادعا و حقیقتِ شیعه بودن

به گزارش شهرآرانیوز؛ زندگی در سایه‌سار اهل‌بیت (ع) تنها به ابراز محبت یا عزاداری برای آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه نیازمند الگوبرداری دقیق از سبک زندگی آنان است. در ایام شهادت حضرت موسی‌بن‌جعفر (ع)، یکی از درس‌های کلیدی مکتب آن حضرت، موضوع «محاسبه نفس» است. ایشان در روایتی صریح می‌فرمایند: «کسى که هر روز به حساب خود رسیدگى نکند، از ما نیست.» این جمله تکان‌دهنده، هشداری است برای همه کسانی که خود را پیرو آن حضرت می‌دانند، اما از حسابرسی اعمال خویش غافل‌اند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدمهدی ماندگاری، با استناد به این روایت، پنج شاخصه اصلی برای «حساب‌وکتاب» الهی تبیین می‌کند و به بررسی تحلیلی این پنج باور می‌پردازد که داشتن آنها، نشانگر تربیت صحیح دینی و شرط اصلی برای قرار گرفتن در زمره شیعیان واقعی است.

جهان؛ تالار نظم و محاسبه دقیق

نخستین شاخصه برای اصلاح سبک زندگی، درک این حقیقت است که «حساب‌وکتاب» در این عالم، یک امر جدی و شوخی‌ناپذیر است. خداوند، جهان هستی را برپایه نظم و عدل آفریده است؛ همان‌طور که در طبیعت، حتی برای نظافت دندان‌های یک حیوان عظیم‌الجثه دریایی توسط یک پرنده کوچک، برنامه‌ریزی دقیقی وجود دارد تا تعادل زیست‌محیطی حفظ شود، زندگی انسان نیز نمی‌تواند باری‌به‌هرجهت و بدون حساب باشد.

اگر در این دنیا برای مصرف آب و برق، کنتور تعبیه شده است و مصرف بی‌رویه هزینه دارد، چگونه می‌توان تصور کرد که برای چشم، گوش و زبان انسان، کنتوری وجود نداشته باشد؟ باور به جدیت حسابرسی خدا، انسان را از غفلت بیدار می‌کند و به او می‌فهماند که هر نگاه و کلامی، ثبت و ضبط می‌شود و هیچ عملی در این عالم، گم نخواهد شد.

هیچ فردی مصون نیست، حتی خواص

دومین شاخصه مهم، «همگانی بودن» حساب‌وکتاب است. هیچ فردی، اعم از عالم و عامی، سید و غیرسید، حاجی و زائر، از دایره محاسبه الهی خارج نیست. برخلاف تصور برخی که گمان می‌کنند انتساب به خاندان پیامبر (ص) یا داشتن سوابق مذهبی و علمی، نوعی مصونیت ایجاد می‌کند، قرآن و روایات تأکید می‌کنند که حسابرسی برای خواص و کسانی که نعمت بیشتری دارند، سخت‌تر و دقیق‌تر است؛ همان‌طور که امام‌صادق (ع) فرمودند: «کار خوب از هر کسی خوب است و از تو (به‌خاطر انتسابت به ما) خوب‌تر، و کار بد از هر کسی بد است و از تو بدتر.» بنابراین، هر فردی که دل در گرو دین و مذهب دارد، باید بیش از دیگران مراقب اعمال خود باشد؛ زیرا مسئولیت سنگین‌تری بر دوش دارد.

بحران‌هایی که از یک «ذره» آغاز می‌شوند

سومین باور اصلاح‌کننده، توجه به «ذره‌ها» ست. در منطق الهی، چیزی به نام «اینکه چیزی نیست» وجود ندارد. قرآن کریم باصراحت می‌فرماید که حتی اعمال هم‌وزن ذره نیز محاسبه می‌شوند. گاهی انسان‌ها گناهان کوچک، مثل یک بدحجابی جزئی یا یک لقمه شبهه‌ناک را نادیده می‌گیرند، غافل از اینکه همین انحرافات کوچک، می‌تواند سیستم زندگی معنوی انسان را مختل کند؛ درست مانند یک حشره کوچک که اگر وارد سیستم سیم‌کشی یک هواپیما شود، می‌تواند آن را زمین‌گیر کند.

دزدی‌های کلان و انحرافات بزرگ، معمولا از نادیده گرفتن همین حساب‌های ذره‌ای آغاز می‌شود، بنابراین مؤمن واقعی کسی است که در خلوت و جلوت، حتی از کوچک‌ترین خطا‌ها نیز چشم‌پوشی نمی‌کند و به امید شفاعت، گناه را کوچک نمی‌شمارد.

خلوص نیت؛ عیار سنجش اعمال

چهارمین اصل، توجه به «باطن» اعمال است. حساب‌وکتاب الهی، تنها به ظاهر و پوسته رفتار‌ها محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در نیت‌ها و قلوب دارد. خداوند «یَعلَمُ خائِنَه الأَعیُنِ» است؛ یعنی حتی نگاه‌های دزدکی و نیات پنهانی را می‌داند. در درگاه الهی، حجم و کمیت عمل (مثلا مقدار پولی که صدقه داده می‌شود یا طولانی بودن دعا) ملاک نیست، بلکه «کیفیت» و «خلوص» آن تعیین‌کننده است.

داستان پذیرش هدیه اندک، اما خالصانه «بی‌بی‌شطیطه» توسط امام‌کاظم (ع) و رد کردن هدایای گران‌قیمت دیگران، گواهی بر این مدعاست. محب اهل‌بیت (ع) باید بداند که نمی‌توان با ظاهرسازی و فیلم‌بازی‌کردن، در دستگاه الهی مقرب شد؛ آنجا خریدار دل‌های پاک و نیت‌های بی‌ریا هستند.

محاسبه سه‌بعدی

پنجمین و جامع‌ترین شاخصه، «سه‌بعدی بودن» حساب‌وکتاب است. انسان موجودی است دارای فکر، قلب و اعضا و هر سه این ابعاد، مشمول محاسبه قرار می‌گیرند. نمی‌شود فکر انسان آلوده به سوءظن باشد، قلبش در گرو محبت دشمنان خدا یا گناه باشد، اما ظاهری دینی داشته باشد.

دین‌داری کاریکاتوری که در آن فرد هم برای امام‌حسین (ع) گریه می‌کند و هم در مجلس گناه حاضر می‌شود، پذیرفته نیست. این تناقضات مانند خوردن خربزه با عسل است که ناسازگارند و روح را نابود می‌کنند. حسابرسی دقیق یعنی انسان هم مراقب افکارش باشد، هم مراقب حب‌وبغض‌های قلبی‌اش و هم مراقب رفتار اعضا و جوارحش. یک شیعه واقعی کسی است که در هر سه بُعد، هماهنگ با رضایت الهی حرکت کند.