بارندگی‌های زمستانی نسخه نجات سدهای مشهد و خراسان رضوی نبود

به گزارش شهرآرانیوز؛ با وجود بارش‌های برف و باران اخیر، بحران آب هنوز یکی از چالش‌های جدی در استان خراسان‌رضوی و مشهد است. در تصور عامه، این بارش‌ها می‌تواند تأمین‌کننده آب سد‌ها و نجات‌دهنده دشت تشنه مشهد باشد، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد عبور از تنش آبی نیازمند رواناب‌ها و سیلاب‌هایی است که ناجی سد‌های استان شوند.

وابستگی زیاد تأمین آب آشامیدنی مشهد به منابع زیرزمینی، کاهش مستمر ذخایر سد‌ها و قرارگرفتن سد دوستی در یکی از وضعیت‌های ذخیره‌ای کم‌سابقه خود، هشدار جدی در تداوم این بحران است. در چنین وضعیتی پاسخ به پرسشی اساسی مطرح است؛ اینکه اگر وضعیت همچنان بحرانی است، پس بارش‌های برف چه تأثیری داشته‌اند؟ مسئله دیگر، وضعیت کنونی سد‌های استان و چشم‌انداز پیش‌روست که آینده آبی استان و مشهد را رقم می‌زند.

بارش‌های زمستانی، ذخیره‌ای برای بهار

مدیر بهره‌برداری و نگهداری از تأسیسات آبی شرکت آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی در گفت‌وگوی اختصاصی با شهرآرا در پاسخ به اینکه با وجود بارش‌های اخیر برف و باران در استان، آخرین وضعیت مخازن سدها، به‌ویژه سد دوستی چگونه است، می‌گوید: واقعیت این است که بارش‌های زمستانی، چه به‌صورت باران و چه برف، تأثیر فوری و معناداری بر ورودی مخازن سد‌ها ندارد. این موضوعی طبیعی و شناخته‌شده در مدیریت منابع آب است. ما معمولا در زمستان شاهد افزایش ناگهانی ورودی سد‌ها نیستیم.

رضا استیلایی درباره تأثیر بارش برف بر افزایش ذخیره سد‌ها بیان می‌کند: برف نقش بسیار مهمی دارد، اما نه به‌صورت آنی. پوشش برف در ارتفاعات، درواقع تضمین‌کننده سیلاب‌های فصل بهار است. زمانی که دما افزایش پیدا می‌کند و هم‌زمان بارش‌های بهاری رخ می‌دهد، ذوب برف می‌تواند رواناب شایان‌توجهی ایجاد کند؛ بنابراین باید منتظر بمانیم و ببینیم در بهار چه وضعیتی رقم می‌خورد.

افزایش تعیین‌کننده نداشتیم

وی درباره وضعیت ورودی سد دوستی اظهار می‌کند: اکنون ورودی سد دوستی همچنان بسیار ناچیز و در مقاطعی نزدیک به صفر است. فقط در یکی از روز‌های پس از بارش، ورودی سد به‌طور موقت تا حدود ششصد لیتر بر ثانیه افزایش یافت، درحالی‌که ورودی نرمال این سد در این فصل باید حدود دویست تا سیصد لیتر بر ثانیه باشد. برای مقایسه باید گفت سیلاب‌هایی که معمولا برای ما اهمیت راهبردی دارند، در حد بیست تا سی مترمکعب بر ثانیه هستند؛ بنابراین این افزایش‌ها چشمگیر و تعیین‌کننده محسوب نمی‌شود.

پوشش برفی بهتری داریم

استیلایی در پاسخ به اینکه برخی معتقدند امسال وضعیت برف بهتر از سال گذشته است و این موضوع چقدر می‌تواند امیدوارکننده باشد، می‌گوید: از نظر پوشش برف ارتفاعات، به‌صورت میدانی و چشمی وضعیت امسال بهتر از سال گذشته ارزیابی می‌شود، اما این موضوع هنوز قابل عددگذاری دقیق نیست. نکته مهم این است که به‌رغم همین وضعیت بهتر برفی، ذخیره کنونی سد دوستی از سال گذشته کمتر است.

وی می‌افزاید: در همین مقطع زمانی سال گذشته، سد دوستی حدود ۵درصد ذخیره داشت، اما اکنون این عدد به حدود ۲درصد رسیده است. به بیان دیگر، حتی اگر پوشش برف امسال بهتر باشد، از نظر ذخیره مخزن چند درصد عقب‌تر از سال گذشته هستیم.

تأمین آب از حجم مرده سد دوستی

مدیر بهره‌برداری و نگهداری از تأسیسات آبی شرکت آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی درباره تأثیر این وضعیت بر تأمین آب آشامیدنی مشهد تصریح می‌کند: سد دوستی اکنون در بحرانی‌ترین وضعیت ذخیره‌ای خود قرار دارد. اکنون بخشی از آبی که به مشهد تحویل می‌شود، از حجم مرده سد تأمین می‌شود. باید توجه داشت که بیش از ۵۰تا۷۰درصد آب آشامیدنی مشهد به منابع زیرزمینی و چاه‌ها وابسته است؛ منابعی که طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و با یکی‌دو فصل بارندگی احیا نمی‌شوند.

وی در پاسخ به اینکه با وجود افزایش میانگین بارندگی نسبت به سال گذشته، چرا همچنان بحران آب پابرجاست، می‌گوید: دلیل اصلی این است که بارندگی‌ها تأثیر اندکی بر آب‌های زیرزمینی دارند. بارش‌های کوتاه‌مدت بیشتر یا تبخیر می‌شوند یا صرف تأمین رطوبت خاک و جریان‌های سطحی موقت می‌شوند. این بارش‌ها نمی‌توانند به‌سرعت کسری انباشته‌شده منابع زیرزمینی را جبران کنند.

بارش‌ها کجا می‌رود؟

استیلایی درباره اینکه پس آب باران‌ها کجا می‌رود و آیا هدررفت یا خلأ مدیریتی وجود دارد، بیان می‌کند: این دیدگاه غیرکارشناسی است. در اقلیم خراسان، رودخانه‌ها بیشتر فصلی و ناپایدار هستند. بخش زیادی از بارش‌ها تبخیر می‌شود، بخشی جذب خاک و محیط می‌شود و سهم کمی به رواناب پایدار تبدیل می‌شود. ما در استان رودخانه دائمی مؤثر نداریم.

برای مثال کشف‌رود از سال‌ها پیش خشک است؛ بنابراین نمی‌توان از هدررفت گسترده آب در این وضعیت اقلیمی صحبت کرد. وی درباره چشم‌انداز آبی ماه‌های آینده می‌افزاید: بارش‌های زمستانی امید ایجاد می‌کنند، اما تضمین‌کننده نیستند. نتیجه واقعی وضعیت منابع آب، به بهار و نحوه ذوب برف‌ها بستگی دارد. با این حال، باید تأکید کنم که نگرانی درباره تأمین آب آشامیدنی مشهد همچنان جدی است و نمی‌توان با اتکا به یکی‌دو موج بارشی، درباره عبور از بحران سخن گفت.

بارندگی بهتری داشتیم، اما رواناب نشد

مدیرعامل آبفای مشهد نیز در گفت‌و‌گو با شهرآرا بر بحران آبی مشهد تأکید دارد و می‌گوید: از ابتدای سال آبی تاکنون که حدود چهار ماه از آن گذشته است، وضعیت بارندگی مشهد از نظر آماری مناسب ارزیابی می‌شود. تاکنون حدود ۹۵ میلی‌متر بارندگی در مشهد ثبت شده، درحالی‌که در مدت مشابه پارسال این عدد کمتر از چهل میلی‌متر بوده است. حتی آمار دوره بلندمدت نیز حدود شصت میلی‌متر بوده است که امسال وضعیت بهتری داشته‌ایم.

حسین اسماعیلیان می‌افزاید: با وجود حجم به‌نسبت خوب بارندگی‌ها و حتی بارش‌هایی از جنس برف، این بارش‌ها به ایجاد رواناب یا سیلاب مؤثر برای افزایش حجم سد‌ها منجر نشده است. درنتیجه، تغییر خاصی در وضعیت سد‌ها مشاهده نمی‌کنیم و حتی می‌توان گفت وضعیت برخی سد‌ها بحرانی‌تر از گذشته شده است.

وی درباره آخرین وضعیت سد دوستی بیان می‌کند: سد دوستی اکنون به حدود ۲درصد حجم ذخیره رسیده که وضعیت بسیار نگران‌کننده‌ای است. این درحالی است که بیشترین بار تأمین آب آشامیدنی مشهد همچنان بر دوش سد دوستی قرار دارد و همین موضوع حساسیت اوضاع را دوچندان می‌کند.

در زمستان نیز باید مدیریت مصرف باشد

اسماعیلیان درباره چشم‌انداز پیش‌رو می‌افزاید: امیدواریم ادامه بارندگی‌های زمستان و به‌ویژه بارش‌های بهاری به شکل‌گیری سیلاب و رواناب مؤثر برای سد‌ها منجر شود. آنچه می‌تواند وضعیت سد‌ها را تغییر دهد، نه فقط افزایش عدد بارندگی، بلکه نوع و زمان وقوع آن است. درخواست ما از مردم، همچنان مدیریت مصرف و صرفه‌جویی بیش از گذشته است. این درحالی است که اکنون در فصل زمستان و در وضعیت حداقل مصرف آب قرار داریم، اما با توجه به وضعیت منابع، هر میزان کاهش مصرف می‌تواند در عبور از ماه‌های آینده مؤثر باشد.

سازمان‌ها چاه‌های خود را ندادند

وی درباره آخرین وضعیت الحاق چاه‌های در اختیار سازمان‌ها به بخش تأمین آب آشامیدنی مشهد می‌گوید: متأسفانه در این بخش با چالش‌هایی روبه‌رو هستیم. خط انتقال برای ۵۵حلقه چاه اجرا شده، اما زمینه بهره‌برداری و استفاده از آب این چاه‌ها هنوز فراهم نشده است.

موضوع از طریق مراجع قضایی در حال پیگیری است، اما مانع اصلی، خود سازمان‌هایی هستند که این چاه‌ها در اختیارشان است و همکاری نمی‌کنند. باغ‌ویلا‌ها نیز دارای چاه‌هایی هستند که داخل شهر مشهد و در مجاورت خطوط انتقال و شبکه توزیع قرار دارند. این موضوع نیز در دستورکار قرار گرفته و پیگیری‌ها برای سامان‌دهی و تعیین‌تکلیف این چاه‌ها در حال انجام است.