نوآوری متخصصان دانشگاه علوم پزشکی مشهد برای درمان بیماران | هوش مصنوعی در خدمت غربالگری صعب العلاج ها

به گزارش شهرآرانیوز؛ در روز‌هایی که سایه جنگ و ناآرامی بر سرمان سنگینی می‌کند، تلاش‌های علمی و فناورانه، نور امیدی در دل تاریکی‌هاست که دانستن از آن، خون تازه‌ای را در رگ‌های هر ایرانی می‌دواند. ماه بهمن تقریبا بلافاصله بعد از ناآرامی‌های تلخ دی، شروع و بهانه‌ای برای گپ‌وگفت با کسانی شد که ثابت می‌کنند درکنار استرس و جنگ و آشوب، هنوز سند‌های قابل‌افتخار زیاد و بی‌شماری هستند که از آنها بی‌خبریم. جریان ورود هوش‌مصنوعی به جامعه جهانی، تقریبا نوپاست و عمر چندانی ندارد، اما واقعیت جامعه جهانی است که دیر یا زود همه‌گیر خواهد شد.

یک تیم پزشکی درحال طراحی و توسعه نرم‌افزاری هستند که قرار است از طریق به‌کارگیری فناوری‌های هوشمند و هوش‌مصنوعی، غربالگری و پیشگیری از سرطان و دیگر بیماری‌های خاص را انجام دهد. این فناوری، هم در بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی کاربرد دارد و هم قابل استفاده در سطح کلان نظام سلامت است.

فناوری‌های نوین در خدمت سلامت

دکتر امیر آوان، استادتمام و متخصص ژنتیک انسانی دانشگاه علوم‌پزشکی مشهد، به‌نمایندگی از این تیم پزشکی حرف می‌زند که درحال تهیه نرم‌افزار مذکور هستند. او در همان ابتدای کلام، هشدار می‌دهد که شیوع بیماری‌های مزمن ازجمله سرطان، بیماری‌های قلبی‌عروقی و پوکی استخوان در حال افزایش است.

وی همچنین ضرورت غربالگری برای تشخیص زودهنگام بیماری‌ها را گوشزد می‌کند و بلافاصله از نقش فناوری‌های نوین در حوزه سلامت می‌گوید که هم به میزان قابل‌توجهی هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و هم احتمال به نتیجه رسیدن درمان را تضمین می‌کند.

دکتر آوان جزو دانشمندان یک‌درصد برتر جهان و از مفاخر حوزه ژنتیک است؛ کسی که بیش از دوازده جلد کتاب ملی و بین‌المللی و شش پتنت (سند اختراع) در سطح ملی و بین‌المللی را در کارنامه علمی خود دارد. به اینها اضافه کنید عنوان برگزیده کشوری جشنواره علوم‌پزشکی رازی، دریافت جایزه البرز که به نوبل ایرانی شهرت دارد در سال گذشته، دریافت دیپلم افتخار از انجمن سرطان ژاپن در سال۲۰۲۵ و کسب مدال طلای جهانی اختراعات در سوییس را.

آوان، این موضوع را تأکید می‌کند که همه دستاورد‌ها نتیجه کار تیمی منسجم و پشتکار در پژوهش است. او به افزایش روزافزون تعداد مبتلایان به بیماری‌های قلبی‌عروقی، سرطان و دیابت اشاره می‌کند و آن را زنگ خطری جدی برای نظام‌های سلامت در سراسر جهان و ایران می‌داند؛ به‌ویژه برای کشور‌هایی که با محدودیت منابع مواجه هستند.

آوان و تیم همراهش در دانشگاه علوم‌پزشکی مشهد، حالا منتظر اجرایی شدن طرحی هستند که می‌تواند وضعیت سلامت را بهبود ببخشد. آنها امیدوارند به‌زودی اتفاقات این حوزه، جهان آدم‌ها را دگرگون کند و خوشحال هستند که این جریان در کشوری مثل ایران درحال پیگیری است و پرچم افتخار کشور را در دنیا بالا می‌برد.

او توضیح می‌دهد: گمانه‌زنی‌ها و فرضیات زیادی برای تحولات در حوزه سلامت، مطرح شده که با ارتقای فناوری هوش‌مصنوعی، برخی از آنها امیدوارکننده و برخی‌ها نگران‌کننده است. نگرانی ماجرا، معطوف به ناتوانی در ارائه خدمات محاسباتی است که تنها از ذهن خلاق یک انسان برمی‌آید و هوش‌مصنوعی هرچند دقیق و حساب‌شده، قدرت پردازش آن را ندارد؛ نگرانی‌ای که برحق هم هست. احتمال درصدی خطا در این حوزه هم وجود دارد و سلامت افراد مسئله‌ای نیست که بتوان بی‌گدار به آب زد.

آوان ادامه می‌دهد: این موضوع البته اماواگر هم دارد، حتی منتقدان هم منکر استفاده از این ظرفیت در عصر جدید نیستند و ادعا می‌کنند از فناوری‌های نوین می‌توان به بهترین شکل در حوزه سلامت استفاده کرد. تیم ما تلاش می‌کند احتمال خطا را در این طرح پژوهشی به صفر برساند. او می‌گوید: طرحی که پس از این وصفش می‌رود، مربوط‌به یک گروه از متخصصان رشته‌های مختلف است؛ از کامپیوتر و انفورماتیک گرفته تا علوم‌پایه و بالینی.

چالش‌های غربالگری

استادتمام دانشگاه علوم‌پزشکی مشهد از پلتفرم‌های هوشمندی تعریف می‌کند که در مرحله اول، کار غربالگری بیماری‌ها را انجام می‌دهند و بعد سراغ تشخیص و ویزیت بیمار می‌روند.

دکتر آوان، صحبتش را با طرح موضوع چالش‌های جدی در روش‌های غربالگری فعلی، ادامه می‌دهد که شامل هزینه‌های سنگین، دشواری دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی و همچنین دشواری‌های استفاده از ابزار‌های رایج تشخیصی مانند ماموگرافی،‌ام‌آرآی، سونوگرافی و... می‌شود؛ ابزار‌هایی که هرچند مؤثر هستند، زمان‌بر و پرهزینه‌اند.

او و گروه همراهش تلاش می‌کنند نگاه‌ها به‌سمت هوشمندسازی سوق پیدا کند. آوان می‌گوید: یکی از فناوری‌های جدید که به‌وقتش هیاهوی تازه‌ای در دنیای پزشکی راه خواهد انداخت، پروژه شناسایی و تحلیل بیماری‌های خاص با استفاده از هوش‌مصنوعی است؛ درست مانند آب‌وهوا که می‌توانیم با احتمال ۷۰درصد بارندگی را پیش‌بینی کنیم، می‌توانیم کار مشابهی را برای مراقبت‌های بهداشتی انجام دهیم.

این کار نه‌فقط برای یک بیماری، بلکه برای بسیاری از بیماری‌ها به‌طور هم‌زمان انجام می‌شود، درحالی‌که تا پیش از این، دسترسی نابرابر باعث می‌شد بیماری بسیاری از بیماران در مراحل پیشرفته شناسایی شود. این مسئله نه‌تنها شانس درمان موفق را کاهش می‌دهد، بلکه بار اقتصادی و روانی سنگینی بر نظام سلامت و خانواده‌ها تحمیل می‌کند.

به‌گفته آوان، هوش‌مصنوعی به‌عنوان یک فناوری نوظهور، درحال ایجاد تحول جدی در حوزه تشخیص بیماری‌ها، به‌ویژه سرطان است. با تحلیل داده‌های بالینی، ژنتیکی و عوامل خطر، نمونه‌ها و نرم‌افزار‌های مبتنی‌بر هوش‌مصنوعی، می‌توانند افراد در معرض خطر را با دقت زیاد شناسایی کنند. این رویکرد پیشگیرانه، هم تشخیص زودهنگام را آسان می‌کند و هم مسیر ارجاع بیمار به پزشک‌های متخصصی را که با آنها همکاری می‌کند، راحت می‌کند.

او ادامه می‌دهد: به همین منظور، تحقیقات در زمینه راه‌اندازی نخستین پلتفرم جامع سلامت پزشکی از راه دور مبتنی‌بر هوش‌مصنوعی در ایران انجام شد و اولین مجوز پزشکی از راه دور، برای غربالگری سرطان، از سازمان تجهیزات پزشکی کشور گرفته شد؛ جا دارد از همکاری دکتر سیدحمید نادری و تیم هشتادنفره‌ای تشکر کنم که ما را در این زمینه یاری کردند.

هدف اصلی این پروژه، شناسایی افراد در معرض خطر بالای ابتلا به سرطان‌های شایع و بیماری‌های قلبی، ارائه مشاوره ژنتیک هوشمند سرطان و توسعه ابزار‌های هوش‌مصنوعی برای تحلیل تصاویر رادیولوژیک است. مأموریت اصلی این تیم، ایجاد زیرساخت‌های فناورانه و هوشمند برای شکل‌دهی به یک اکوسیستم سلامت پیشرفته است.

آوان از نتیجه همراهی این تیم یاد می‌کند که همان طراحی اولین و تنها بستر غربالگری در کشور است و اجازه فعالیت پزشکی را از سازمان غذاودارو دریافت کرده است.

او یادآوری می‌کند: این پلتفرم به بررسی دوازده بیماری شایع همچون بیماری‌های قلبی، دیابت و سرطان می‌پردازد. علاوه‌بر این، بستر هوش‌مصنوعی برای تحلیل داده‌های ژنتیکی و تصاویر پزشکی سی‌تی‌اسکن و‌ام‌آرآی درحال توسعه است. این نوآوری‌ها به ما امکان می‌دهد که به‌واسطه تحلیل دقیق‌تر، پیش‌بینی بهتری از روند بیماری‌ها داشته باشیم. داده‌ها به ما کمک می‌کند متوجه شویم که آیا فردی در معرض بیماری خاص قرار دارد یا نه.

آن‌طور که آوان می‌گوید، کمک به برنامه‌های ملی غربالگری، پیشگیری و خودمراقبتی در سرطان و بیماری‌های قلبی و متابولیک، استفاده در بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها به‌عنوان ابزار پشتیبان تشخیص، ارائه خدمات سلامت از راه دور، به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، بهبود فرایند تشخیص و درمان در درمانگاه‌ها، مطب‌های خصوصی و مراکز تخصصی و فوق‌تخصصی، پشتیبانی از پژوهش‌های بالینی و مطالعات اپیدمیولوژیک و همچنین کمک به پزشکان برای تصمیم‌گیری مبتنی‌بر شواهد، از محور‌های اصلی است که این سیستم پوشش می‌دهد.

او تأکید می‌کند: ما به‌دنبال ایجاد یک زنجیره یکپارچه از پیشگیری و غربالگری تا پشتیبانی تصمیم بالینی هستیم. استفاده از هوش‌مصنوعی در سلامت صرفا یک جهش تکنولوژیک نیست، بلکه پاسخی ضروری به افزایش تقاضای جهانی، پیر شدن جمعیت و محدودیت منابع است. این الگوی نرم‌افزاری می‌تواند هم در سطح بیمارستان‌ها و هم در سطح کلان نظام سلامت، نقش مؤثری در کاهش هزینه‌ها، افزایش دقت تشخیص و ارتقای کیفیت زندگی بیماران ایفا کند.

پایه‌گذار بیمارستان دیجیتال

دانشمند برتر جهان، با افتخار این موضوع را پیش می‌کشد که بهره‌مندی از فناوری هوش‌مصنوعی به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین دستاورد‌های پزشکی در چهار کشور دنیا، در حال تحقیق و توسعه است و ایران نیز به‌عنوان یکی از کشورها، در این حوزه حرف زیادی برای گفتن دارد.

او از طرح دیگرشان یاد می‌کند و می‌گوید: بیمارستان دیجیتال در ایران، با پتنت ثبت‌شده نخبگان ایرانی دومین بیمارستان هوش‌مصنوعی در دنیا شناخته می‌شود که می‌تواند هزینه‌های درمان را کاهش دهد. این مجموعه، خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی را در تمام نقاط کشور ارائه می‌دهد؛ به‌ویژه در مناطق محروم که دسترسی به پزشکان متخصص، محدود است.

این بیمارستان با هشت دانشگاه از کشور‌های مختلف مانند انگلستان، استرالیا و آمریکا همکاری می‌کند و در عرصه بین‌المللی خدمات مشاوره‌ای تخصصی می‌دهد و علاوه‌بر جوایز ملی، جوایز بین‌المللی را در همین امسال به‌دست آورده است، هزینه‌های درمان را حدود یک‌پنجم کاهش می‌دهد و با راه‌اندازی سیستم ارجاع الکترونیکی، هر بیمار به‌راحتی می‌تواند مشاوره و ویزیت آنلاین دریافت کند.

دکتر آوان حرف چالش‌های فعلی نظام سلامت و کاربرد‌های عملی یک سامانه هوشمند مبتنی‌بر هوش‌مصنوعی را پیش می‌کشد که باید زیرساخت‌های آن آماده باشد؛ نظیر اینکه دسترسی به اینترنت در نقاط محروم و دورافتاده و شهر‌های کوچک فراهم باشد. او البته به این موضوع اشاره می‌کند که پلتفرم به‌گونه‌ای طراحی شده است که همه مردم بتوانند از آن استفاده کنند و علاوه‌بر این، همان‌طور که قبلا اشاره کردم، برجسته‌ترین پزشک‌های متخصص با ما همکاری می‌کنند و کار ویزیت را انجام می‌دهند.

آوان توضیح می‌دهد: چین، دارنده اولین بیمارستان دیجیتال دنیاست و این محدودیت را دارد که اگر اتفاقی برای بیمار بیفتد، کسی تعهدی دربرابر پاسخگویی به آن ندارد، اما ما این محدودیت را نیز در طرحمان برطرف کرده‌ایم و مطمئن هستیم که تحول بزرگی در حوزه سلامت خواهد بود.