نبود آب و تولید انبوه زباله، در ظاهر، دو چالش جدا از هم به نظر میرسند. اما درواقع ریشههای مشترک و پیوندی عمیق با الگوی مصرف ما دارد.
محبوبه عظیمزاده | شهرآرانیوز؛ نبود آب و تولید انبوه زباله، در ظاهر، دو چالش جدا از هم به نظر میرسند. اما درواقع ریشههای مشترک و پیوندی عمیق با الگوی مصرف ما دارد. آمارها میگوید بخش شایانتوجهی از منابع آب در فرایند تولید کالا و مواد غذایی مصرف میشود؛ محصولاتی که بخشی از آن به زباله تبدیل میشود و درنهایت، مدیریت نادرست این زبالهها، خود، مجدد به آلودگی آبها دامن میزند. حال آنچه جدا از تدابیر مدیریت شهری، میتواند سرعت گردش این چرخه را کمتر کند، چیست؟
بدونشک تغییرات کوچک در عادات مصرفی ما. در این مطلب، سعی کردهایم با نگاهی مبتنیبر آمار و ارقام، تصویری روشن از ابعاد مختلف این بحرانها نشان بدهیم و بگوییم ما نیز میتوانیم نقشی تعیینکننده در کاهش فشار بر منابع طبیعی و حرکت بهسوی الگوی مصرف پایدار داشته باشیم.
مسئله از کجا شروع میشود؟
تولید زیاد زباله شهری
بخش زیادی از زباله کشور در شهرهای بزرگ مثل تهران، مشهد و مناطق گردشگری، مثل شهرهای شمالی، تولید میشود.
تهران:
۲۵ درصد زباله کشور در پایتخت تولید میشود؛ یعنی بهازای هر شهروند ۲۳۲کیلوگرم زباله تولید شده است.
مشهد:
روزانه بیشتر از ۲ هزار تن پسماند در مشهد تولید میشود؛ یعنی بهازای هر شهروند ۵۷۵گرم.
ایران:
میزان تولید پسماند عادی در کشور بهصورت سالانه دستکم ۲۱میلیون تن است. همچنین نزدیک به ۵۰میلیونتن زباله صنعتی و خطرناک داریم.
ضعف در تفکیک از مبدأ
بسیاری از ما هنوز به اهمیت تفکیک زباله در مبدأ پی نبردهایم، درصورتیکه:
- با تفکیک زبالههای خشک میتوان آنها را برای استفاده مجدد بازیافت کرد.
- با تفکیک زبالههایتر میتوان آنها را به کود تبدیل کرد.
بهروز نبودن سیستم مدیریت زباله و دفع پسماند در شهرها
بهکارگیری رویکرد و تجهیزات با هدف کاهش تولید زباله در مبدأ، کنترل تولید مواد زائد جامد، ذخیره، پردازش و اداره در محل، شیوه جمعآوری و حملونقل، بازیافت و دفع زباله، همه، از ارکان یک سیستم مدیریت قوی شهری در مدیریت پسماند است.
در دنیا چه خبر است؟
ویرایش هفتم گزارش چشمانداز جهانی محیطزیست که در دسامبر۲۰۲۵ منتشر شد، به این مسئله اشاره دارد که ادامه روند کنونی توسعه، زمین را بهسوی تغییراقلیم فاجعهبار، تخریب گسترده طبیعت و تنوعزیستی و بحرانهای پرهزینه انسانی و اقتصادی سوق میدهد. همچنین، آمار ۲ میلیاردتنی تولید زبالههای جامد، تا سال۲۰۵۰ دوبرابر و جهان به زبالهدانی سمی تبدیل خواهد شد.
کشورهایی با کمترین میزان کلی تولید زباله و بهترین سیستم بازیافت:
کشورهایی با بیشترین میزان کلی تولید زباله و بدترین سیستم بازیافت:
آمارهای دیگر چه میگوید؟
- زبالههای پلاستیکی و پسماند غذا را باید در زمره زبالههایی با بیشترین حجم تولید دانست.
- آلودگیهای پلاستیکی، چهارمین آلودگی شاخص جهان در سال۲۰۲۶ است.
- هدررفت غذا، هفتمین آلودگی شاخص جهان در سال۲۰۲۶ است.
- سالانه، یکسوم غذای مصرفی مردم، یعنی حدود ۱.۳میلیون تن، هدر میرود که با این عدد میتوان ۳میلیوننفر را غذا داد.
وظیفه ما چیست؟
خرید و مصرف آگاهانه
- همیشه یک کیسه پارچهای همراه داشته باشیم.
- بهجای بستههای کوچک، فلهای خرید کنیم.
- از وسایل یکبارمصرف کمتر استفاده کنیم.
- محصولاتی را تهیه کنیم که بستهبندیهای قابلبازیافت دارند.
در خانه
- تهیه غذا را با برنامهریزی انجام بدهیم تا دورریز نداشته باشیم.
- بهجای سلفون و فویل از ظروف دردار استفاده کنیم.
- کمپوست خانگی درست کنیم حتی با پوست میوه و تفاله چای.
- زباله خشک وتر را جدا کنیم.
- از شیشهها، جعبهها و کیسهها تا حد ممکن چندمرتبه استفاده کنیم.
سبک زندگی
- میتوانیم بخشی از لباسها، کفشها و وسایل را بهجای دورریختن تعمیر کنیم.
- میتوانیم بخشی از وسایل را که نو مانده است و قابلاستفاده، اهدا کنیم.
- خریدهای باکیفیتتر و ماندگارتر داشته باشیم.
- از دستمال پارچهای بهجای دستمال کاغذی استفاده کنیم.
بیرون از خانه
- برای قهوه و نوشیدنی، لیوان شخصی همراه داشته باشیم.
- برای تهیه غذا ظرف همراه داشته باشیم.
- فاکتورهای کاغذی را اگر نیاز نداریم، رد کنیم.
فرهنگسازی بهمعنای واقعی کلمه
- بهجای نصیحتکردن خودمان الگو باشیم.
- برای کودکان با زبان ساده از اهمیت تولید کمتر زباله بگوییم.
- میتوانیم فروشندهها را به بستهبندیهای کمتر تشویق کنیم.
عصر ورشکستگی جهانی آب
طبق گزارشهای سازمان ملل، اصطلاحاتی مثل «تنش آبی» یا «بحران آب»، اکنون دیگر نمیتواند عمق فاجعه را بیان کند و درستتر و رسمیتر این است که از ترکیب «ورشکستگی جهانی آب» استفاده کنیم.
تنش آبی: قابل بازگشت و جبرانپذیر است.
بحران آب: شوکهایی ناگهانی است که میشود بر آنها غلبه کرد.
ورشکستگی آب: بهدلیل برداشت مداوم و بیش ازحد از منابع آب سطحی و زیرزمینی برگشتناپذیر است یا بسیار پرهزینه.
چه میزان؟ در کجا؟
چه در سطح جهان و چه در کشور ما، عمده مصرف آبهای سطحی و زیرزمینی، در بخشهای زیر است:
- صنعت: ۴ درصد
- شرب: ۶درصد
- کشاورزی: حدود ۹۰درصد
چرا کمبود آب داریم؟
- بین میزان تقاضا و دستیابی به آب شیرین هماهنگی وجود ندارد.
- حدود ۷۰درصد برداشت آب شیرین جهان در کشاورزی مصرف میشود.
- خشکسالی و تغییرات آبوهوایی
- مدیریت بد منابع آب
- آلودگی آبها
کشاورزی سنتی و مسئله بیآبی
- مطابق با تازهترین آمارها، کشاورزی سنتی، دهمین عامل تهدیدکننده آب در جهان محسوب میشود.
- شیوههای آبیاری با هدررفت زیاد و محصولات با مصرف زیاد آب، از خلأهای کشاورزی سنتی است.
- نزدیک به ۳۰درصد محصولات کشاورزی در ایران محصولات پرت هستند که برایشان آب مصرف شده است.
- تجربیات موفق دیگر کشورها میگوید تغییر شیوه کشتوزرع در کنترل فرونشست زمین، نقش پررنگی داشته است.
- در کشاورزی مدرن، در یک هکتار زمین، با مصرف یکدهم آب موردنیاز در شرایط عادی ۱۰ تا ۳۰برابر افزایش راندمان وجود داشته است.
- مطابق سند ملی امنیت غذایی، تا افق ۱۴۱۱، مصرف آب در بخش کشاورزی باید ۳۰میلیاردمترمکعب کاهش پیدا کند.
- با اینکه تهران، کمترین میزان مصرف آب در بخش کشاورزی را دارد، باز هم ۱/۸ میلیارد مترمکعب از منابع آبیاش به بخش کشاورزی اختصاص پیدا میکند.
با چه عواقبی روبهرو هستیم؟
- تخریب محیطزیست
- افت آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین
- کوچکشدن آبهای سطحی و تالابها
- ازبینرفتن گونههای گیاهی و جانوری و ازدسترفتن تنوع زیستی
- گرسنگی و سختشدن تأمین غذا
- بیشترشدن تعارضات انسانی
- افت کیفیت آب
- ذوبشدن یخچالها
- خشکسالی انسانساخت و هزینههای عظیم
جهان در عصر ورشکستگی آب
خاورمیانه و شمال آفریقا: تنش شدید آبی، آسیبپذیری اقلیمی، بهرهوری اندک کشاورزی و شیرینسازی پرمصرف از نظر انرژی
بخشهایی از جنوب آسیا: کشاورزی وابسته به آبهای زیرزمینی، گسترش شهرنشینی و کاهش مزمن سطح آب سفرهها و نشست زمین در مقیاس محلی
وظیفه ما چیست؟
در آشپزخانه
- میوه و سبزی را داخل لگن بشوییم، نه زیر آب شیر.
- مواد غذایی را داخل یخچال یخزدایی کنیم، نه زیر آب.
- ماشین ظرفشویی و لباسشویی را تا کامل پر نشده است، روشن نکنیم.
- از شویندهها بهاندازه کافی استفاده کنیم.
در حمام و سرویس بهداشتی
- کوتاه کردن زمان دوش حتی در حد یک تا دو دقیقه هم مفید است.
- وقتی از صابون و شامپو استفاده میکنیم، دوش را ببندیم.
- از سردوش و شیرآلات کممصرف استفاده کنیم.
- چکههای جزئی را بررسی و تعمیر کنیم.
- از فلاشتانک دوحالته یا تنظیم حجم تخلیه استفاده کنیم.
فضای سبز و گلدانها
- برای جلوگیری از تبخیر، آبیاری را اوایل صبح یا شب انجام بدهیم.
- از بطریهای سوراخدار یا آبیاری قطرهای استفاده کنیم.
- گیاهان متناسب با اقلیم و کمآب انتخاب کنیم.
- آب باران را جمع کنیم حتی در حد یک سطل.
فرهنگسازی به معنای واقعی کلمه
- به بازماندن شیر آب در مکانهای عمومی حساس باشیم و واکنش نشان بدهیم.
- با بچهها از وضعیت آب، صرفهجویی و اهمیت آن صحبت کنیم.
- فراموش نکنیم که آب رایگان یا ارزان نیست، بلکه حیاتی است.
- بیاموزیم صرفهجویی بهمعنای مصرف درست است، نه مشقت کشیدن.
آمارها چه میگوید؟
- در پنجدهه گذشته، بشر حدود ۴۱۰میلیون هکتار تالاب طبیعی را از دست داده است؛ تقریبا هماندازه با اتحادیه اروپا.
- حدود ۷۰درصد سفرههای اصلی آب زیرزمینی جهان کاهش بلندمدت دارند.
- فرونشست ناشی از برداشت بیشاز حد اکنون بیشاز ۶میلیون کیلومترمربع را تحتتأثیر قرار داده است.
- جهان در بسیاری از مناطق از سال۱۹۷۰ بیش از ۳۰درصد جرم یخچالهای طبیعی خود را از دست داده است.
- بیش از نیمی از تولید غذای جهان در مناطقی متمرکز است که ذخیره آب درحال کاهش یا بیثباتی است.
- این خسارتها اکنون حدود ۳۰۷میلیارددلار در سال هزینه دارند.
- ۵۰درصد دریاچههای بزرگ جهان از اوایل دهه۱۹۹۰ تاکنون کاهش آب داشتهاند (و ۲۵درصد جمعیت بشر، مستقیم به این دریاچهها وابستهاند.)
- اکنون، ۵۰درصد از آب مصرف خانگی جهان از آبهای زیرزمینی تأمین میشود.
- بیش از ۴۰درصد آب آبیاری از سفرههایی برداشت میشود که بهطور پیوسته در حال تخلیهاند.
- ۷۰درصد سفرههای آب زیرزمینی اصلی جهان، روند کاهشی بلندمدت نشان میدهند.
- ۴۱۰میلیون هکتار از مساحت تالابهای طبیعی -تقریبا هماندازه کل اتحادیه اروپا- طی پنجدهه گذشته از بین رفته است.
- بیش از ۳۰درصد جرم یخچالهای طبیعی در چندین منطقه از سال۱۹۷۰ تاکنون کاهش یافتهاند و انتظار میرود بسیاری از رشتهکوههای کمعرض و میانعرض جغرافیایی طی چند دهه آینده یخچالهای کارکردی خود را کاملا از دست بدهند.
- اکنون، دهها رودخانه، در بخشهایی از سال، دیگر به دریا نمیرسند.
- بیش از ۵۰سال است که بسیاری از حوضههای رودخانهای و سفرههای زیرزمینی بیش از ظرفیت خود برداشت کردهاند.
دو بحران دو خطر جدی
شاید اینکه بخواهیم بحران تولید زباله و بیآبی را باهم مقایسه کنیم و مدعی شویم هریک بدتر از دیگری است، از اساس، مقایسه غلطی باشد. شدت هرکدام از این بحرانها به منطقه جغرافیایی، شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بستگی دارد. ممکن است در برخی مناطق، بیآبی تهدید جدیتری باشد، درحالیکه در مناطقی دیگر، انبوه زبالههای تلنبارشده، اثرات تهدیدکنندهای بر سلامت شهروندان داشته باشد؛ ضمن اینکه مفاهیمی مثل برگشتپذیری، گستره و عمق اثر، تأثیر مستقیم بر بقای موجود زنده و سرعت پیشروندگی آن را نیز باید مدنظر داشته باشیم.
ضمن اینکه نباید فراموش کنیم:
- برآورد میشود اکنون ۷۵ تا ۱۹۹میلیونتن پلاستیک در اقیانوسها وجود داشته باشد.
- ۹۲درصد از ریزپلاستیکها در ۶۰درصد از ماهیهایی که هرسال مصرف میکنیم، یافت شدهاند و با بروز بیماریهایی مثل سرطان، ناباروری و آسیب به سیستم عصبی ارتباط دارند.
- قاره آسیا مسئول ۸۱درصد از آلودگی پلاستیکی اقیانوسهاست و علت آن، مدیریت ضعیف پسماند، استفاده زیاد از پلاستیکهای یکبارمصرف و کمبود مراکز بازیافت مناسب است.
- پژوهشگران معتقدند بخش عمدهای از پلاستیکها قابلمشاهده نیستند و احتمالا در کف اقیانوس قرار دارند.
- بیشتر پلاستیکهای موجود در اقیانوسها از خشکی (۷۰ تا ۸۰درصد) میآیند و ۲۰ تا ۳۰درصد دیگر از دریا و ابزار ماهیگیری و سایر شناورها.
- پیشبینی میشود تا سال۲۰۵۰ وزن پلاستیک موجود در دریاها از وزن همه ماهیها بیشتر میشود.
- رایجترین انوع پلاستیک یافتشده در اقیانوسها تهسیگار، بستهبندی مواد غذایی، بطری، درپوش پلاستیکی، نی، لیوان و بشقاب و کیسههای یکبارمصرف هستند.
- چرم، انواع گوشت، تخممرغ و لبنیات، جزو محصولاتی هستند که بیشترین استفاده آب را در هر یک کیلوگرم دارند.