تراز تجاری مثبت خراسان رضوی در سایه خام‌فروشی

به گزارش شهرآرانیوز؛ تراز تجاری استان خراسان رضوی مثبت ماند. یعنی صادرات نسبت به واردات پیشی گرفت. این درحالی است که تراز تجاری کشور منفی است؛ اما آیا این نشانه عملکرد مثبت استان در ارتقای ارزش افزوده و عمق تولید است؟ تراز تجاری مثبت در همه دنیا خبر خوبی است، اما با شرط‌وشروطی.

اصلی‌ترین شرط آن هم این است که افزایش صادرات بر محور تولید بچرخد، نه خام‌فروشی. ازسوی‌دیگر باید دید سهم صادرات و واردات کشور از مرز‌های استان چقدر است و آیا پیشی‌گرفتن صادرات به‌دلیل مزیت‌های مرزی استان نیست؟ این گزارش بر اساس آمار ده‌ماهه گمرک از آمدوشد کالا‌ها از مرز‌های کشور است. می‌خواهیم ببینیم در مجموع وضعیت تجارت کشور و استان پس از تنش‌های سیاسی و اجتماعی چگونه است؟

تجارت دلاری منفی در کشور و خروج خالص ارز

در ۱۰ماه نخست امسال تراز دلاری تجارت حدود منفی‌۴‌میلیارد‌دلار بوده است؛ یعنی ارزش دلاری کالا‌های وارداتی ۴‌میلیارد دلار بیشتر از کالا‌های صادراتی است. این در حالی است که از نظر وزن و ارزش ریالی تراز تجاری کشور مثبت است. بخواهیم ساده بگوییم یعنی کالای بیشتری با ارزش کمتر صادر کردیم و در مقابل کالای کمتر با ارزش بالاتر وارد کشور شده است.

بگذارید این‌طور توضیح دهیم. بررسی داده‌ها که در جدول پایین آوردیم، نشان می‌دهد ارزش هر‌کیلو کالای صادراتی حدود ۰.۳۴‌دلار و ارزش هر‌کیلو کالای وارداتی ۱.۵‌دلار است. به بیان ساده، هر‌کیلو کالای وارداتی بیش از چهار‌برابر کالای صادراتی ارزش دارد. این یعنی ساختار صادرات همچنان متکی بر کالا‌های کم‌ارزش و عمدتا خام یا با فناوری پایین است، درحالی‌که واردات به سمت کالا‌های گران‌تر، سرمایه‌ای یا واسطه‌ای متمایل است؛ بنابراین طبیعی است که باوجود مثبت‌بودن تراز وزنی، تراز دلاری منفی شود؛ زیرا وزن بالا حتما به معنای ارزش بالا نیست.

اما چرا تراز ارزش ریالی تجارت کشور مثبت است؟ ارزش ریالی صادرات و واردات در دی‌ماه در همان مسیر مثبت گذشته فاصله بیشتری گرفته است. چرا؟ تک‌نرخی شدن و جهش نرخ ارز در دی، دلیل اصلی این ماجرا بود.

این موضوع باعث شده است ارزش ریالی صادرات افزایش محسوسی پیدا کند و در ظاهر تراز ریالی را مثبت نشان دهد. اما این بهبود، بیش از آنکه ناشی از ارتقای کیفیت صادرات باشد، حاصل افزایش نرخ تبدیل ارز است. در‌واقع بالارفتن نرخ دلار، درآمد ریالی صادرکنندگان را بزرگ‌تر کرده، درحالی‌که شکاف دلاری همچنان پابرجاست و کسری حدود چهار‌میلیارددلاری نشان می‌دهد خروج خالص ارز ادامه دارد.

تراز تجاری مثبت، ارزش صادراتی منفی

تراز تجاری خراسان‌رضوی حدود ۱.۴‌میلیارد دلار مثبت است، اما قبل از مثبت‌دانستن این موضوع، باید چند‌نکته را مورد‌توجه قرار داد. بر‌اساس داده‌های گمرک ارزش هر‌کیلو کالای صادراتی استان حدود ۰.۶‌دلار و ارزش هر‌کیلو کالای وارداتی ۲.۵‌دلار است؛ یعنی هر‌کیلو واردات بیش از چهار‌برابر هر‌کیلو صادرات ارزش دارد. یعنی همان الگوی کشور در اینجا نیز تکرار شده است.

یک نکته مهم دیگر نیز وجود دارد. سهم استان از صادرات کشور ۴.۵‌درصد و از واردات تنها ۱.۲‌درصد است. یعنی چه؟ مرز‌های خراسان‌رضوی مسیری برای صادرات به کشور‌های آسیای میانه است؛ بنابراین مثبت‌بودن تراز دلاری استان، درحالی‌که تراز تجاری کشور منفی است، لزوما به معنی ارتقای کیفیت تجارت استان نیست، بلکه بخشی از این وضعیت می‌تواند ناشی از نقش مرزی -و عبور کالا از- استان باشد، نه خلق ارزش‌افزوده در داخل. همه اینها را به ۱۰‌کالای برتر صادراتی استان اضافه کنید. 

در جدول زیر این کالا‌ها را آورده‌ایم. بخش درخورتوجهی از این کالا‌ها یا در دسته مواد خام و نیمه‌خام قرار می‌گیرند یا ارزش افزوده محدودی دارند. حتی در محصولاتی مانند کره و شیرخشک، افزایش صادرات می‌تواند بیش از آنکه ناشی از توسعه بازار‌های جدید باشد، حاصل جهش قیمت داخلی، کاهش سرانه مصرف و تمایل یافتن تولیدکننده به بازار‌های خارجی باشد. 

البته این تحلیل به معنای نادیده گرفتن تلاش تجار استان نیست، بلکه تأکید بر این نکته است که تراز مثبت زمانی معنادار است که با ارتقای ارزش افزوده و عمق تولید همراه باشد، نه صرفا افزایش حجم صادرات یا مزیت مرزی. بدیهی است که برای پایداری و اثرگذاری اقتصادی، باید تمرکز بر صادرات کالا‌های با ارزش افزوده بالاتر و توسعه زنجیره تولید داخلی افزایش یابد.