امید مشهدی‌ها به آب‌گیری سد شوریجه برای تابستان ۱۴۰۵ | قهر «دوستی»؛ دوستی «شوریجه»

به گزارش شهرآرانیوز؛ کم کم دوباره آسمان شهر‌ها و روستاها، مهمان باد‌های داغ فصل تموز می‌شود و تابستان با چشمک خورشید، دوباره زمین و زمان را گرم‌تر از همیشه می‌کند؛ آب وهوایی که برای امسال یک خبر بد دارد و چند خبر خوب؛ خبر بد و البته تکراری، اینکه پنجمین سال تداوم خشک سالی، کفگیر سد‌های آب شرب مشهد از جمله طرق، کارده و ارداک را به ته دیگ رسانده و تا جایی پیش رفته است که سد دوستی، قرار است دوستی دیرینه اش با مشهدی‌ها را امسال به طور کامل قطع کند.

حالا اگر تلطیف شرایط آب وهوایی روز‌های بهاری را درکنار خبر رسیدن آب سد شوریجه به مشهد در تابستان آینده در کفه خبر‌های خوب این حوزه بگذاریم، شاید بتوان این حالت خوف و رجاگونه حاصل از تراز همیشه منفی آبی شرق کشور را بهتر از سال قبل تاب آورد. 

البته نباید چندان با عینک خوش بینانه به این وضعیت نگاه کرد و همان گونه که عیسی بزرگ زاده، سخنگوی صنعت آب، نیز چند روز پیش گفت، با وجود بارش‌های نسبتا خوب در بسیاری از نقاط کشور، عبور ایران از خشک سالی و ورود دشت‌های خشک این سامان به «ترسالی»، با واقعیت علمی موجود و پدیده کم بارشی در ۱۱ استان فاصله دارد. او با دعوت از همه مردم به مدیریت صحیح مصرف آب به ویژه در استان‌های تهران، البرز و خراسان رضوی، از کارشناسان آب و هواشناسی خواست تا در تبیین شرایط دقیق اقلیمی برای مردم مشارکت کنند.

استان؛ جلوتر از  مشهد

حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آب وفاضلاب مشهد، نیز با همین تأکید، نیمه پر و خالی ظرف آبی این شهر را این گونه توصیف می‌کند: اگر به آمار و ارقام بارندگی‌های سال آبی جاری در قیاس با سال آبی گذشته و دوره آماری بلندمدت نگاه کنیم، خوشبختانه امسال به ویژه در متوسط بارش‌های استان، اتفاقات خوبی افتاده است که امیدوارم همچنان ادامه داشته باشد؛ هرچند بارندگی‌هایی که تا امروز رخ داده، برای ظرف آبی شهر مشهد، عایدی چندانی نداشته است.  

او شاهد این مدعا را قطرات بارانی می‌داند که از ابتدای سال آبی جاری یعنی از اول مهر سال ۱۴۰۴ تا بیست وسومین روز ابتدایی امسال، از آسمان بر خاک ترک خورده و خشک دشت مشهد باریده است: «میزان بارش‌های صورت گرفته در مشهد در این مدت، ۱۷۱ میلی متر بوده است که در مقایسه با بارش ۱۲۵ میلی متری مدت مشابه سال گذشته، ۳۶ درصد و در قیاس با دوره آماری بلندمدت بارش‌های این شهر که عددی معادل ۱۶۰ میلی متر بوده است، ۷ درصد رشد را نشان‌ می‌دهد.» 

به گفته او، این درحالی است که در همین مدت، میزان بارش‌های استان بالغ بر ۱۷۷ میلی متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته (۱۱۰ میلی متر) ۶۱ درصد و در مقایسه با دوره آماری بلندمدت (۱۳۷ میلی متر)، ۲۹ درصد افزایش داشته است.

اسماعیلیان در پاسخ به این پرسش که بارش‌های بهاره به چه میزان بر افزایش دارایی‌های آبی و پرشدگی سد‌ها تأثیر می‌گذارند، می‌گوید: قطعا بارندگی‌های این فصل به سبب نوع سیلابی و روانابی آن در افزایش ذخایر آبی سطحی، اثرگذاری بیشتری نسبت به بارش‌های کم حجم پاییزی و زمستانی که بیشتر مناسب ذخایر زیرزمینی است، دارد و به همین سبب، همواره امیدواری‌ها برای رفع مشکلات آبی فصل گرما در ماه‌های ابتدایی سال، بیشتر از زمان‌های دیگر است.  

او می‌افزاید: در ۲۳ روز ابتدایی امسال، درمجموع ۳۰ میلی متر بارش برای شهر مشهد به ثبت رسیده است که این رقم در مدت مشابه سال قبل، ۲۹ میلی متر بوده و در دوره آماری بلندمدت، ۳۳ میلی متر به ثبت رسیده است. در اینجا هم وضعیت متوسط بارش‌ها در کل خراسان رضوی، بهتر از شهر مشهد به نظر می‌رسد و در همین مدت، ۴۲ میلی متر بارش برای این استان به ثمر نشسته است؛ میزان بارشی که سال گذشته، ۲۹ میلی متر و در دوره آماری بلندمدت، ۲۶.۴ درصد بوده است.

۱۴ شهر در وضعیت قرمز آبی

با این حال و با وجود وضعیت بارش‌های بهتر استان نسبت به مشهد، حسین امامی، مدیرعامل شرکت آب وفاضلاب خراسان رضوی، ۱۴ شهر این خطه با جمعیتی بالغ بر ۵۰۰ هزار نفر و ۵۲۳ روستا با جمعیتی افزون بر ۲۷۰ هزار نفر را در شرایط قرمز اعلام کرده است.   به گفته او، وضعیت قرمز آبی یعنی تولید آب در شهر‌هایی که در این وضعیت هستند، پاسخگوی میزان مصرف نیست و این موضوع، تاب آوری این مناطق را به حداقل رسانده است، به گونه‌ای که با بروز یک اتفاق، کم آبی و حتی شرایط بحرانی‌تر آبی در منطقه رخ می‌دهد.  

وی ادامه می‌دهد: این شهر‌ها شامل گلبهار، تربت جام، نیشابور، قوچان، گناباد، تربت حیدریه، سبزوار، صالح آباد، تایباد، بردسکن، مشکان، قاسم آباد، شامکان و رادکان است، از این رو از ساکنان این مناطق درخواست می‌شود با مدیریت مصرف و پرهیز از مصارف غیرضروری، امکان ادامه آب رسانی در زمان اوج مصرف را فراهم کنند.   

مدیرعامل شرکت آبفای خراسان رضوی می‌گوید: ۲۰شهر استان نیز در «وضعیت نارنجی» قرار دارند؛ یعنی میزان مصرف و تولید آب در آن ها، برابر است و مشترکان این شهر‌ها شامل «بایگ، خواف، چناران، خلیل آباد، باخرز، جغتای، کلات، خرو، مشهدریزه، گرماب، سمیع آباد، ریواده، احمدآباد صولت، رشتخوار، دولت آباد، شاندیز، طرقبه، فرهادگرد و محله‌های نعمان و شریف آباد، حسن آباد و چنار» در موقعیت مناسب آبی نیستند و در وضعیت شکننده‌ای قرار دارند و در صورت اصلاح نکردن الگو و افزایش مصرف آب، با تنش جدی مواجه خواهند شد.   

امامی ادامه می‌دهد: هفت شهر خراسان رضوی یعنی رباط سنگ، فریمان، بجستان، کاخک، ریوش، اسحاق آباد و سیدآباد هم در «وضعیت زرد و شرایط حساس آبی» قرار دارند؛ این به آن معناست که منابع آبی آن‌ها از لحاظ کیفی، دچار مشکل است.   وی اضافه می‌کند: درکنار ۵۲۳ روستای در وضعیت قرمز، ۴۲۵روستا در شرایط نارنجی و ۱۱۶روستا در موقعیت زرد قرار دارند که استفاده از آب شرب برای دام و آبیاری باغ‌ها و زراعت، ازجمله عوامل کمبود آب در روستاهاست.

وضعیت نامطلوب سد‌های مشهد

ازسوی دیگر، مدیرعامل آبفای مشهد وضعیت آبگیری سد‌های اصلی آب شرب این شهر یعنی دوستی، طرق، کارده و ارداک را نامطلوب ارزیابی می‌کند و در توضیح بیشتر می‌گوید: سد دوستی به طور کامل از مدار بهره برداری خارج شده است و باتوجه به شرایط آبی ۳ سد دیگر، از ابتدای سال آبی جاری جز در برخی مقاطع خاص، بهره برداری ویژه‌ای از آن‌ها نداشته‌ایم.

درحال حاضر آب شرب شهر مشهد بدون سد‌های تأمین کننده آن و از طریق مسیر‌های دیگر مثل ذخایر زیرزمینی، مدیریت می‌شود.   اسماعیلیان با اشاره به امیدواری‌هایی که نقشه‌های هواشناسی درباره بارش‌های احتمالی اردیبهشت و خرداد بیان می‌کنند، می‌گوید: طی کردن این مسیر بدون کمک شهروندان، امکان پذیر نیست و قطعا برای برون رفت از بحران کمبود آب که در آن قرار داریم، نمی‌توانیم بدون مشارکت مردم و تشریح دقیق مسئله توسط رسانه‌ها پیش برویم.

مردم باید تنش آبی را لمس کنند و باید به آن‌ها اطلاعات کافی در این زمینه داده شود. خوشبختانه با همدلی و همراهی مردم خوب مشهد در پیک سایی تابستان سال گذشته، حدود ۱۵ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل، کاهش مصرف رقم خورد که این رقم براساس برنامه جامع آبی این شهر، تقریبا حدود ۲۰ درصد برآورد شده است.

شوریجه تا آخر بهار به مشهد می‌رسد

اسماعیلیان این خبر خوب را هم می‌دهد که امسال با وجود قهر سد دوستی، سدی دیگر پیمان دوستی و مودت خود را با مشهدی‌ها آغاز‌ می‌کند و این سازه چیزی نیست جز سد شوریجه در ۱۲۵ کیلومتری شهر امام رضا (ع).   براساس صحبت‌های مدیرعامل آبفای مشهد، بیشتر کار‌های اجرایی سد شوریجه انجام شده است و همکاران او در شرکت آب منطقه‌ای استان، قول داده‌اند که سامانه انتقال آب ۱۵.۵ کیلومتری این سد به خط انتقال دوستی و همچنین تجهیز ایستگاه پمپاژ مربوط به آن را تا قبل از تابستان به سرانجام رسانند.  

 سد مخزنی شوریجه در فاصله ۱۲۵کیلومتری مشهد و حدود ۳۰کیلومتری بخش مرزداران شهرستان سرخس، واقع شده است. این سد از نوع خاکی و با هسته رسی قائم با حداکثر ارتفاع ۴۶.۵ متر از بستر رودخانه، طول تاج ۳۷۴متر و حجم حوضه آبریز، ۱۵ هزارو ۶۵۰ کیلومتر مربع برای ذخیره سازی آب رودخانه کشف رود در نزدیکی روستای پل گزی، از توابع بخش مرزداران، ساخته شده است که باتوجه به فرار میلیون‌ها مترمکعب سیلاب و رواناب فصلی به خارج از مرز‌های کشور، می‌تواند ظرفیتی خوب برای مهار و استفاده از این نعمت الهی باشد.  

اسماعیلیان می‌گوید: حجم قابل تنظیم این سد، به عنوان دومین سد بزرگ خراسان رضوی بعد از سد دوستی، حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب است. برای درک اهمیت این سازه آبی، همین اندازه بدانید که در جریان سیلاب‌های دو سال قبل استان و به سبب نبود چنین سدی، بیش از ۷۰ میلیون مترمکعب آب از دسترس خارج شد و بلااستفاده ماند. با داشتن شوریجه در صورت وقوع چنین سیلاب و رواناب هایی، می‌توان ذخیره بسیار خوبی برای تأمین آب شرب در اوج مصرف داشت.

حال ناخوش سد‌های مشهد

محمدعلی نعمت نژاد، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی، نیز کمی پیش‌تر در تأیید این خبر به شهرآرا گفته است: شوریجه می‌تواند در روز‌هایی که سد دوستی چندان بنای دوستی با مشهدی‌ها را ندارد، یار خوبی برای تأمین حدود ۱۲۵۰ لیتر بر ثانیه آب برای شهروندان و زائران این شهر در اوج مصرف تابستانه امسال باشد.  

او همچنین به آخرین وضعیت چهار سد دوستی، طرق، کارده و ارداک که منابع اصلی تأمین آب شرب مشهد به شمار می‌آیند، این گونه اشاره می‌کند: سد دوستی که تا پارسال تاحدود ۲ مترمکعب بر ثانیه به آن امید بسته بودیم، فعلا به صورت کامل از مدار بهره برداری خارج شده است و امیدواریم با بارش‌های بهاری امسال، همچون بارش‌های خوبی که در یکی دو سال قبل در اردیبهشت داشتیم، بزرگ‌ترین سد استان دوباره به چرخه زندگی برگردد.

سد‌های طرق، کارده و ارداک هم با مجموع حجم مخزنی ۹۰ میلیون مترمکعبی خود تا ۱۱ فروردین با ۳ میلیون، ۳.۴ میلیون و ۵.۳ میلیون مترمکعب به ترتیب حدود ۱۰ درصد، ۱۳ درصد و ۱۸ درصد پرشدگی داشتند که به سبب کاهش میزان سفر در نوروز امسال و به تبع آن، کاهش میزان مصرف آب، فعلا از آن‌ها استفاده نمی‌کنیم و روی منابع دیگر مثل چاه‌ها و آب‌های زیرزمینی متمرکز هستیم.  

آن طور که مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی همانند همکارش در شرکت آبفای مشهد می‌گوید، با وجود وضعیت بحرانی سد‌های تأمین کننده آب شرب مشهد، میزان بارش‌های سال آبی جاری کمی بهتر از میزان مشابه سال گذشته و حتی دوره بلندمدت است و همین موضوع، بارقه‌ای از امید را برای تداوم میزان بارش‌ها در نخستین فصل سال ایجاد می‌کند.  

به گفته او، عایدی تمام سد‌های خراسان رضوی از ابتدای سال آبی جاری یعنی از اول مهر آب ۱۴۰۴ تاکنون، چیزی حدود ۴۷.۵ میلیون مترمکعب بوده و از ابتدای امسال نیز حدود ۸.۶ میلیون مترمکعب به دارایی این سازه‌های آبی افزوده شده است.   

وی با اشاره به ضریب نرمال و فوق نرمال بارندگی‌ها در بسیاری از نقاط کشور در سال آبی جاری، میزان پرشدگی سد‌های کشور را درحالی معادل ۵۰ درصد اعلام می‌کند که به اذعان خودش، خراسان رضوی با این اعدادوارقام فاصله زیادی دارد و میزان پرشدگی سد‌های این استان با ۹۵ میلیون مترمکعب، چیزی حول وحوش فقط ۶ درصد است.   بر اساس صحبت‌های این مدیر آبی، میزان پرشدگی سد‌های خراسان رضوی تا ۱۱ فروردین در مدت مشابه سال قبل، ۱۳ درصد و چیزی حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب از یک میلیاردو ۵۷۲ میلیون ظرفیت آبگیری تمامی سد‌های استان بوده است.

۱۲ پروژه عملیاتی برای خروج از اضطرار تابستان

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی همچنین گذری به طرح‌های عبور از بحران و خروج از اضطرار در سال ۱۴۰۵‌ می‌زند و‌ می‌افزاید: این مجموعه با ۵ پروژه و شرکت آبفای مشهد با ۷ طرح عملیاتی، تمام تدابیر لازم را برای تأمین آب هم استانی‌ها و زائران، مسافران و مجاوران شهر امام رضا (ع) اندیشیده‌اند و در همین راستا، رقمی بالغ بر ۴.۵ همت نیز برای اجرای صد درصدی پروژه‌های مذکور درنظر گرفته شده است.

اختصاص ۶۰۰ میلیارد تومان در کوران جنگ

اسماعیلیان، مدیرعامل آبفای مشهد، نیز درباره اختصاص اعتبارات این پروژه‌ها و در پاسخ به این سؤال شهرآرا که آیا با شرایط فعلی جنگ، امیدی به تخصیص بودجه‌های لازم برای اجرای طرح‌های خروج از اضطرار آب مشهد وجود دارد، گفته است: ۶۰۰ میلیارد تومان از این مبلغ در آخرین روز‌های پایانی اسفند سال گذشته یعنی در گیرودار جنگ، اختصاص پیدا کرده است و امیدواریم این روند تخصیص اعتبارات بدون مشکل انجام شود.

هرچند بارندگی‌های خوبی که در کشور به وقوع پیوسته، سبب خارج شدن بسیاری از شهر‌ها و روستا‌ها از وضعیت اضطرار شده است و در چنین شرایطی، به طور منطقی روند اختصاص اعتبارات به مناطقی مثل شرق کشور که مشکلات بیشتری دارند، افزایش می‌یابد.   

وی میزان استفاده آب مشهدی‌ها در ایام اوج مصرف سال گذشته را ۱۱ هزارو ۳۳۵ لیتر بر ثانیه برمی ‎شمارد و یادآوری می‌کند: پیش بینی کارشناسان آبی برای تابستان امسال نیز رقمی حدود ۱۱ هزارو ۶۷۵ لیتربرثانیه است که امیدواریم با اثربخشی حدود ۵ مترمکعبی پروژه‌های اضطرار در بدبینانه‌ترین حالت‌های ممکن، نیز مشکلی در تأمین آب شهروندان نداشته باشیم.