دحوالارض؛ یادآوری روزی که زمین برای زیستن آماده شد

در میان مناسبت‌های تقویم اسلامی، برخی روز‌ها بیش از آنکه صرفا یادآور یک حادثه تاریخی باشند، ما را متوجه جایگاه انسان در جهان آفرینش می‌کنند. «دحوالارض» از همین دست روزهاست؛ روزی که در سنت اسلامی به‌عنوان زمان گسترش و آماده‌سازی زمین برای زندگی شناخته می‌شود. این روز که در بیست‌وپنجم ذی‌القعده قرار دارد، در روایات اسلامی از روز‌های بافضیلت سال شمرده شده و اعمالی مانند روزه، نماز و دعا برای آن توصیه شده است.

برای فهم دقیق‌تر معنای دحوالارض، بهترین نقطه آغاز، آیه ۳۰سوره نازعات است؛ جایی که قرآن می‌فرماید: «وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا: و زمین را پس از آن گسترش داد.» مفسران قرآن درباره واژه «دَحاها» توضیحات مهمی داده‌اند.

در تفسیر نمونه ذیل همین آیه آمده است که «دحو» دراصل به معنای گستردن و هموار ساختن است، اما تنها به معنای پهن کردن زمین نیست، بلکه به معنای آماده ساختن آن برای زندگی نیز به‌کار می‌رود. به تعبیر دیگر، آیه اشاره به مرحله‌ای از تاریخ زمین دارد که طی آن، شرایط زیست در این سیاره فراهم شد.

براساس توضیحاتی که در این تفسیر آمده، در آغاز پیدایش زمین، سطح آن پوشیده از آب بوده است. با گذشت زمان و درپی تحولات طبیعی، آب‌ها در گودی‌ها و دریا‌ها جمع شدند و خشکی‌ها از زیر آب، سر برآوردند. این فرایند سبب شد زمین شکل کنونی خود را پیدا کند، قاره‌ها پدید آیند، کوه‌ها به‌عنوان عوامل تثبیت‌کننده زمین، استقرار یابند و بستر لازم برای شکل‌گیری حیات فراهم شود، از همین رو برخی مفسران معتقدند آیه یادشده به مرحله‌ای از «قابل‌سکونت شدن زمین» اشاره دارد، نه صرفا اصل آفرینش آن.

در برخی احادیث آمده است نخستین نقطه‌ای که از زیر آب سر برآورد، سرزمین مکه و محل کعبه بوده است و سپس خشکی‌های دیگر از آن گسترش یافته‌اند که این امر در سنت اسلامی، نشان‌دهنده پیوند میان مرکزیت معنوی جهان اسلام و آغاز گسترش خشکی‌ها بر زمین، دانسته شده است.

همین نگاه سبب شده است که دحوالارض در فرهنگ دینی، تنها یک واقعه طبیعی تلقی نشود، بلکه نشانه‌ای از تدبیر الهی در سامان‌بخشی به جهان آفرینش دانسته شود. به بیان دیگر، این روز یادآور مرحله‌ای است که زمین از وضعیتی ناپایدار و نامناسب برای زندگی، به محیطی زیست‌پذیر برای انسان و دیگر موجودات تبدیل شد. درنتیجه، دحوالارض نوعی یادآوری از نعمت «زمینِ آماده برای زندگی» است؛ نعمتی که شاید در زندگی روزمره کمتر به آن توجه کنیم.

در منابع روایی، برای این روز فضیلت‌های خاصی نقل شده است؛ ازجمله اینکه بیست‌وپنجم ذی‌القعده یکی از ۴ روز بسیار پرفضیلت سال برای روزه گرفتن دانسته شده است که در برخی روایات، ثواب روزه آن روز را معادل ۷۰ سال عبادت ذکر کرده‌اند. همچنین غسل، اقامه نماز مخصوص و خواندن دعا‌هایی که در کتاب‌های ادعیه نقل شده، از اعمالی است که برای این روز ذکر شده است. (برای کیفیت اقامه نماز مخصوص و دعا‌های این روز، می‌توانید به کتاب شریف مفاتیح‌الجنان مراجعه کنید.)

درکنار این اعمال عبادی و با توجه به روایات، عالمان شیعه به پیوند معنوی روز دحوالارض با زیارت امام‌رضا (ع) نیز اشاره کرده‌اند و بهترین و بافضیلت‌ترین عمل مستحبی این روز را، زیارت مضجع مطهر آن حضرت دانسته‌اند که در منابع زیارتی نیز به این موضوع توجه شده است.

با این حال، شاید مهم‌ترین پیام دحوالارض، فراتر از مجموعه‌ای از اعمال عبادی باشد. این روز درواقع فرصتی است برای تأمل دوباره در نعمت زمین و جایگاه انسان در آن. قرآن با اشاره‌ای کوتاه به «دَحاها»، توجه انسان را به فرایندی جلب می‌کند که طی آن، سیاره‌ای بی‌سامان به محیطی مناسب برای حیات، تبدیل شد. یادآوری چنین حقیقتی، می‌تواند نگاه انسان را درباره جهان پیرامونش تغییر دهد؛ جهانی که برپایه نظمی دقیق شکل گرفته و ادامه حیات در آن نیز نیازمند مسئولیت‌پذیری انسان است.

از این منظر، دحوالارض تنها یک یادبود تاریخی نیست، بلکه فرصتی برای اندیشیدن به نعمت زمین و مسئولیت انسان در حفظ و آبادانی آن است. شاید بتوان گفت که پیام اصلی این روز، توجه دوباره به همین حقیقت ساده، اما عمیق است که زمینی که امروز بر آن زندگی می‌کنیم، نتیجه فرایندی حکیمانه در آفرینش است و پاسداشت آن، بخشی از مسئولیت انسانی ما دربرابر جهان و خالق آن به‌شمار می‌آید.