آنچه ضامن سلامت گفتار و رفتار انسان‌هاست در وصیت امام جواد (ع)

ضامن درستی عمل مؤمن چیست؟ چه چیزی بیشترین نقش را در چگونه‌زیستن انسان‌ها دارد؟ چه زیستنی بهترین زندگی است؟ چه باوری نقش بنیادین در بهبود زندگی انسان‌ها دارد؟ در معارف اهل‌بیت (ع) و وصایا و مواعظ آنان پاسخ این پرسش‌ها وجود دارد. در آموزه‌های الهی اهل‌بیت (ع) معیار‌های حیات طیبه و عوامل مؤثر در حرکت خودسازی و بهبود گفتار و رفتار انسان‌ها و اصلاح قول و فعل بیان شده است.

مردی از امام جواد (ع) درخواست وصیت کرد و گفت: «أوصنی!» پندم ده؛ امام فرمود: «تقبل؟» قبول می‌کنی و می‌پذیری؟ گفت: آری؛ امام نهم در وصیت به وی فرمود: «وَ اعْلَمْ أَنَّکَ لَنْ تَخْلُوَ مِنْ عَیْنِ اللَّهِ فَانْظُرْ کَیْفَ تَکُونُ» (تحف‌العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام، ص‌۴۵۵ * بحارالانوار، ج‌۷۸، ص‌۳۵۸)، بدان و آگاه باش! تو هرگز از جشم خدا مخفی نیستی و بیرون نمی‌روی، پس دقت کن و مواظب باش چگونه‌ای؟ در این وصیت امام محمد‌تقی (ع) آگاهی مسئولیت‌آور و سازنده راه رشد، آموزش داده شده است. علم و آگاهی سازنده گفتار و رفتار در این رهنمود الهی یادآوری شده است. 

امام فعل امر از ماده علم را در آغاز این وصیت آورده‌اند و فرموده‌اند: «و اعلم!» بدان! بنابراین آن‌چه در ادامه این جمله آمده است «معلوم» بسیار بزرگ و مهمی است که «علم» به آن سرنوشت‌ساز است. دستور به این «علم» از سوی امام‌جواد (ع)، نشان‌دهنده اهمیت و ضرورت کسب این دانش است.

امام جواد (ع) فرمان می‌دهند: بدان و آگاه باش تو در هیچ زمانی از پیدایش تا مرگ و تا ابد از «عَیْنِ‌اللَّهِ» خارج نیستی و نمی‌توانی از عین‌الله بیرون بروی. «لَنْ تَخْلُوَ» فعل نفی ابد است و کلمه «لن» بر سر فعل مضارع نفی ابدی را می‌رساند. بدان از لحظه‌ای که در آن حضور داری تا ابدیت از چشم خداوند مخفی نیستی. عالم محضر خداوند است. هیچ‌جا از دید خداوند بیرون نیست. دید خدا فراگیر و همه‌جایی است. هرجا باشی، در منظر و دید خداوند -عزوجلّ- هستی.

در این فراز از وصیت امام‌جواد (ع) به صحابی مشتاق وصیت و موعظه، نخست به آگاهی و علم به «علم نامحدود» و «قدرت بی‌پایان» خداوند فرمان داده‌اند و سپس به اثر عملی همان علم امر کرده‌اند. 

در این وصیت ۲ فعل امر وجود دارد در آغاز سخن فعل امر «اعلم» و در ادامه فعل امر «فانظر» را به‌کار برده‌اند. علم به مبدأ و معاد باید راهنمای حرکت و سازندگی باشد. در این حدیث به‌دنبال فعل «اعلم» فعل «فانظر» وجود دارد و فعل دوم با فاء است و دستور به برقراری ارتباط و پیوند بین فعل اول و دوم است. امام‌جواد (ع) بعد از دستور به آگاهی از اشراف خداوند هیچ‌جا از چشم علم و قدرت الهی با فعل «فانظر» دستور به «نظر» داده‌اند. 

راغب اصفهانی درباره نظر نوشته است: النَّظَرُ تَقْلِیبُ البَصَرِ و البصیرةِ لإدرَاکِ الشی‌ءِ و رؤیَتِهِ، و قد یُرادُ به التَّأَمُّلُ و الفَحْصُ، و قد یراد به المعرفةُ الحاصلةُ بعد الفَحْصِ، و هو الرَّوِیَّةُ (المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۹۷). نظر گرداندن چشم و بصیرت برای درک شیئ و دیدن آن است و گاهی از آن درنگ و کاوش اراده می‌شود و گاهی از آن معرفت حاصل پس از کاوش اراده می‌شود و آن رویّه است. 

امام جواد (ع) در این وصیت، همه جهانیان را به نظر و دقت در کار‌های خویش فرا خوانده‌اند و هشدار داده‌اند: بدانید که از چشم خدا بیرون نیستید؛ پس مواظب گفتار و رفتار خود باشید. دقت کنید چگونه زندگی می‌کنید، چگونه‌اید و چه می‌کنید و چه می‌گویید. «کیف تکون» همه سخنان و کار‌های انسان‌ها را شامل می‌شود. ایمان حقیقی، ضامن سلامت و صحت قول و فعل انسان‌هاست.

ایمان مذهبی و ایمان حقیقی بیش از دوربین و جریمه‌های سنگین، افراد را از گناهان و تخلف باز می‌دارد. ایمان انسان به اینکه هر‌جا باشد، از چشم خدا بیرون نخواهد بود. ظرفیت بسیار زیادی برای کنترل و مراقبت و مواظبت انسان‌ها دارد.