زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ کاشی هشتپر با ابعاد ۱۸ در ۱۸ سانتیمتر؛ قطعهای که شاید در نگاه اول فقط بخشی از یک تزیین قدیمی به نظر برسد، اما روی سطح زرینفام آن، حدیثهایی از امام جعفر صادق (ع) نقش بسته است.
این کاشی یکی از نمونههای برجایمانده از هنر زرینفام در حرم مطهر رضوی است؛ هنری که حدود هشت قرن پیش بهدست استادان کاشانی به اوج رسید و در کنار درخشش و نقشونگار، آیات قرآن و سخنان اهلبیت (ع) را نیز بر دیوارهای حرم ماندگار کرد. میلاد حضرت رسول (ص) و امام صادق (ع) دلیلی شد تا در سطرهای پیشِرو از این هنرِ بهیادگارمانده بگوییم.
زرینفام یکی از دشوارترین و درعینحال چشمگیرترین فنون کاشیسازی و سفالگری ایرانی است؛ شیوهای که سطح کاشی را در طیفی از رنگهای قهوهای، سبز، قرمز، نارنجی، زرد و نقرهای به درخشش درمیآورد. این جلوه، حاصل استفاده از لایهای فلزی بر سطح لعاب کاشی است.
در این روش، پس از پخت اولیه، لایهای نازک از ترکیبات مس و نقره و موادی مانند گِل اُخرا روی لعاب قرار میگیرد و کاشی بار دیگر در شرایطی با اکسیژن بسیار کم حرارت میبیند. نتیجه، سطحی است که بسته به نور و زاویه دید، جلوهای متفاوت پیدا میکند؛ همان تلألویی که دلیل نامگذاری این شیوه به «زرینفام» است.
هرچند این فن در ایران ابداع نشده بود، اما هنرمندان ایرانی طی سدهها آن را به مرحلهای از کمال رساندند که زرینفام به یکی از شاخصترین جلوههای هنر کاشیکاری ایران تبدیل شد. سدههای هفتم و هشتم هجری را میتوان دوره درخشش این هنر دانست؛ زمانی که ساخت و پخت لعاب زرینفام تقریبا در انحصار دو خاندان سفالگر ابیطاهر و ابیزید در کاشان بود.
حرم مطهر امام رضا (ع) از بناهایی است که نمونههای متنوعی از هنر کاشیکاری ایران را در خود جای داده است؛ از کاشیهای هفترنگ، معرق و معقلی تا زرینفام. بخشی از نفیسترین نمونههای زرینفام حرم به قرن هفتم هجری بازمیگردد؛ دورانی که هنر کاشیسازی ایران به یکی از دورههای مهم خود رسیده بود.
محرابها از مهمترین محلهای استفاده از این کاشیها بودند. سه محراب زرینفام حرم مطهر، یعنی محراب پیشروی مبارک، پایین پای مبارک و بالاسر حضرت (ع)، نمونههایی از این میراث هشتصدسالهاند. محراب پیشروی مبارک با تاریخ ساخت ۶۱۲ قمری، بزرگترین این سه محراب است و ساخت آن به محمد بن ابیطاهر کاشانی و ابیزید نقاش نسبت داده شده است. محراب بالاسر حضرت (ع) نیز با تاریخ ۶۴۰ قمری، به علیبن محمدبن ابیطاهر کاشانی منسوب است.
اهمیت این آثار تنها به سبب رنگ و نقش آنها نیست بلکه به واسطه وجود کتیبههای نفیس حک شده در آنها، ارزش دوچندان مییابند. در محراب پیشروی مبارک، آیات قرآن در کنار احادیثی از امیرالمؤمنین (ع) و روایتی درباره زیارت امام رضا (ع) قرار گرفته است. در دو محراب دیگر نیز بخشهای مختلفی از آیات قرآن با خطوط کوفی، ثلث و نسخ کتابت شده است.
این محرابها در طول قرنها بارها آسیب دیده و مرمت شدهاند و سرانجام برای حفاظت بیشتر از محیط روضه منوره جدا و به موزه منتقل شدند. امروز این آثار در موزههای آستان قدس رضوی نگهداری میشوند؛ نمونههایی ماندگار از چگونگی روایت مفاهیم دینی در عناصر معماری حرم.
استفاده از آیات و احادیث در تزیینات معماری حرم، محدود به محرابها نیست. در کاشیهای زرینفام روضه منوره نیز کتیبههایی با آیات قرآن، ادعیه و احادیث ائمه اطهار (ع) دیده میشود. در کنار این مضامین، گاه نام سازنده، بانی یا سفارشدهنده نیز بر کاشیها آمده است تا هر قطعه کاشی بتواند علاوه بر زیباییبخشی به فضا روایتگر تاریخ و مفاهیم دینی هم باشد.
محراب پیشروی مبارک یکی از نمونههای شاخص این سنت است؛ اثری که در میان نقوش اسلیمی و طاقنماهای تو در تو، آیات قرآن و احادیث را جای داده است. محراب پایین پای مبارک نیز مجموعهای از آیات سورههای مائده، اسرا، مؤمنون، آلعمران و بقره را در حاشیهها و طاقنماهای خود دارد. محراب بالاسر حضرت نیز با آیات سوره اسرا و آلعمران تزیین شده است.
ترکیب متن و نقش در هنر ایرانی ـ اسلامی سابقهای دیرینه دارد. در این شیوه، خط خود یکی از عناصر اصلی تزیین به شمار میرود و به همین دلیل، در کاشیهای زرینفام حرم نیز آیات و روایات در کنار نقوش اسلیمی و درخشش زرینفام نشستهاند. به این ترتیب، مخاطب همزمان با یک اثر هنری و یک پیام مواجه میشده است؛ پیامی که قرار بوده در فضای زیارت و عبادت، در برابر چشم زائر باقی بماند.
در میان نفایس زرینفام آستان قدس رضوی، کاشیای هشتپر و نسبتا کوچک، روایتی متفاوت را در خود حفظ کرده است. این کاشی با ابعاد ۱۸ در ۱۸ سانتیمتر، روزگاری بخشی از تزیینات بقعه مبارکه حضرت رضا (ع) بوده است و امروز در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
سطح کاشی با لعاب زرینفام و لاجوردی تزیین شده و بخشی از آن نیز از میان رفته است. اما آنچه این قطعه را از بسیاری دیگر از کاشیهای همدورهاش متمایز میکند، محتوای کتیبه آن است؛ احادیثی از امام جعفر صادق (ع) به شرح زیر است:
"قال الصادق علیهالسلام جعل [الخیر کلـ]ـه فی بیت و جعل مفتـ [ـاحه الزهد فی]الدنیا و جعل الشر کله فی بیت [و جعل مفتاحه حب الدنیا عنه علیه السلام حَرَامٌ عَلَی قُلُوبِکُمْ أَنْ [تَعْرِفَ]حَلَاوَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدَ فِی الدُّنْیَا عنه علیهالسلام حَسْبُ الْمُؤْمِنِ مِنَ اللَّهِ نُصْرَةً أَنْ یَرَی عَدُوَّهُ یَعْمَلُ بِمَعَاصِی اللَّهِ"
یکی از روایتهای نقشبسته بر این کاشی درباره جایگاه زهد است؛ در مضمون آن، امام صادق (ع) خیر را در خانهای میداند که کلیدش زهد در دنیاست و در مقابل، شر را در خانهای معرفی میکند که کلیدش دلبستگی به دنیاست. در بخش دیگری نیز از ارتباط زهد و شیرینی ایمان سخن گفته شده است.
نقش بستن چنین مضامینی بر کاشیای که قرار بوده زینتبخش حرم باشد، نشان میدهد که استفاده از این نوع کاشیها در معماری حرم صرفا به عنوان یک عنصر تزیینی نبوده است.
این کاشی هشتپر، امروز شاید تنها قطعهای کوچک از یک مجموعه بزرگ باشد، اما همین قطعه کوچک، تصویری از یک سنت دیرپا را پیش چشم میگذارد؛ سنتی که در آن هنرمند ایرانی، رنگ و لعاب و خط را کنار هم نشاند تا هم دیوارهای حرم را بیاراید و هم کلام اهلبیت (ع) را بر سطح آن ماندگار کند.