سینما به روایت سینما | مروری بر فیلم‌هایی با موضوع هنر هفتم، به بهانه روز ملی سینما

به گزارش شهرآرانیوز؛ از اواخر قرن نوزدهم میلادی که برادران لومیر، با اختراع دستگاه سینماتوگراف، نخستین پایه‌های فنی هنری به نام سینما را بنیاد نهادند، تا امروز که فیلم دیدن به یکی از روتین‌های بخش عمده‌ای از ساکنان کره زمین تبدیل شده، میلیون‌ها موضوع مختلف دستمایه ساختن فیلم‌ها در سرتاسر دنیا قرار گرفته‌اند. در این میان اما، فیلم‌هایی هم وجود دارند که «خود سینما» را به فیلم تبدیل کرده‌اند و قصه‌هایی درباره این هنر که عاشقانی پرتعداد و هوادارانی سختگیر دارد به قالب‌های درام، کمدی و تراژدی ریخته‌اند. 

این قبیل فیلم‌ها در جای‌جای جهان طرف‌داران خاص خودشان را دارند و شاید شاخص‌ترین نمونه آنها در تاریخ سینمای دنیا، شاهکار جوزپه تورتاتوره، یعنی «سینما پارادیزو»، باشد. در ایران نیز، بار‌ها شاهد آن بوده‌ایم که خود سینما و مقولات مرتبط با آن در فیلم‌ها مورد اشاره قرار گرفته‌اند و نشانه‌هایی از ارجاع به متن سینما را در آثار فیلم‌سازان بزرگ زیادی می‌توان یافت. 

در میان برخی از مهم‌ترین فیلم‌هایی که به انحاء گوناگون، با اشاره به موضوع‌های سینمایی ساخته شده‌اند، می‌توان به «مزاحم» سیروس الوند، «کاغذ بی‌خط» ناصر تقوایی، «بوی کافور، عطر یاس» بهمن فرمان‌آرا، «سینما سینماست» ضیاءالدین دری، «بدلکاران» مهدی صباغ‌زاده، «جنایت بی‌دقت» شهرام مکری، «جهان پهلوان تختی» بهروز افخمی، «سوپراستار» تهمینه میلانی، سه‌گانه «ستاره‌ها» به کارگردانی فریدون جیرانی و «کلوزآپ» عباس کیارستمی اشاره کرد. در این مطلب اما، به بهانه بیست‌ویکم شهریور که با عنوان «روز ملی سینما» نام‌گذاری شده، مروری داریم بر ۱۰ مورد از مهم‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای پس از انقلاب ایران که درباره خود سینما ساخته شده‌اند.

بستری از تاریخ سینمای ایران

یکی از تجربه‌های پیشرو و جذاب سینمای ایران در اواخر دهه ۶۰، فیلمی کمدی و تاریخی بود که با رویکردی نقادانه، به موضوع ورود سینما به ایران، توسعه صنعت سینما به مثابه یک مقوله تازه و ترویج فرهنگ سینما رفتن، می‌پرداخت. «گراند سینما» به کارگردانی حسن هدایت که به نوعی ادای احترام به مدیوم سینما در بستری تاریخی محسوب می‌شود، در بستر وقایع سیاسی و اجتماعی اوایل قرن گذشته و مشروطیت ساخته شده و یک کمدی تلخ و انتقادی است. اکبر عبدی، مرتضی احمدی، عزت ا... انتظامی و منوچهر حامدی، ترکیب بازیگران اصلی این فیلم را تشکیل می‌دهند؛ هنرپیشه‌هایی کارکشته و نام‌هایی ماندگار در سینمای ایران که دیگر در بین ما نیستند.

سینما علیه سرمایه‌سالاری رانتی سینما

آخرین ساخته سینمایی مرحوم بهرام بیضایی در ایران، فیلمی انتقادی درباره دست‌های پشت پرده در سینماست که پی رنگ اصلی آن، بر اساس نقد به سرمایه سالاری رانتی و فقدان شایسته سالاری طراحی شده است که با روح این هنر تعارض دارد. «وقتی همه خوابیم» اثری بسیار خوش ساخت است که قابلیت تفسیر‌های مختلف، از خوانش سیاسی و اجتماعی گرفته تا تلقی سرراستی که لایه اول فیلم به دست می‌دهد، را با خود حمل می‌کند.

فرم سینمایی با قالب فیلم در فیلم، یکی از نقاط قوت برجسته این اثر محسوب می‌شود که بازیگرانی از جمله مژده شمسایی، علیرضا جلالی تبار، شقایق فراهانی، سحر دولتشاهی، هدایت هاشمی و حسام نواب صفوی در آن بازی می‌کنند.

پشت‌پرده سینمای ایران با یک بلیت

فیلم جذاب و خوش ریتم داریوش فرهنگ که در سال ۱۳۷۰ اکران شد، یک پشت صحنه جذاب از سینما با مختصات ویژه سینمای دهه ۶۰ است که به مناسبات پشت پرده سینمای ایران می‌پردازد. «دو فیلم با یک بلیت» که مهدی هاشمی، داریوش فرهنگ، افسانه بایگان و آتیلا پسیانی در آن بازی می‌کردند، قصه کارگردانی را روایت می‌کند که پس از سال‌ها به ایران بازگشته تا فیلمش را بسازد، اما وقوع سانحه برای بازیگر اصلی و عجله برای رسیدن فیلم به جشنواره، او را با مشکلاتی مواجه می‌کند. مهدی هاشمی برای بازی در این فیلم برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد از جشنواره فیلم فجر شد.

فرش قرمز برای یک عشق سینما

یکی از معدود تجربه‌های شخصی رضا عطاران در مقام کارگردان، فیلم متفاوت «رد کارپت» است که در سال ۱۳۹۲ تولید شد. قصه این فیلم، درباره سفر یک مرد عاشق سینماست که به شوق دیدار با استیون اسپیلبرگ، راهی جشنواره فیلم کن می‌شود. «رد‌کارپت» تقریبا فیلمی تک نفره است که همه بارش بر دوش خود رضا عطاران، با سبک متمایز شوخی‌های او، قرار دارد. عطاران که اساسا در انتخاب هایش شاد کردن مردم را بر وجوه هنری مقدم می‌داند، در این اثر کم هزینه، بیشتر از همیشه، فضای شخصی و تجربه فردی خودش را به کار گرفته است و حتی گاهی به کمدی سیاه نیز متمایل می‌شود.

ناصرالدین شاه و سینمایی در مرز خیال و تاریخ

قصه ورود دوربین فیلم برداری به ایران در دوران مظفرالدین شاه، دستمایه تولید یکی از جسورانه‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران قرار گرفت که در سال ۱۳۷۱ به نمایش عمومی درآمد و با وجود پرستاره بودن، چندان پرفروش نشد.

«ناصرالدین شاه آکتور سینما» به کارگردانی محسن مخملباف اما، با ادای احترام به ذات سینما و ارجاعات پرتعداد تاریخی اش، یک فیلم آوانگارد محسوب می‌شود که با زمان بازی می‌کند و فضایی فانتزی و خیال انگیز را زمانی پیش روی مخاطب می‌گذارد که هنوز این قبیل فضاسازی‌ها مد نشده بود. عزت ا... انتظامی، محمدعلی کشاورز، اکبر عبدی و مهدی هاشمی تنها چند نام از لشگر ستاره‌هایی هستند که در این اثر به ایفای نقش پرداختند.

قصه سینما و دیگر هیچ

از جمله فیلم‌های ایرانی که به شدت می‌تواند مورد توجه عشق فیلم‌ها قرار گیرد، «سینما شهر قصه» است که به موضوع جاافتادن فرهنگ سینما در سال‌های دهه ۶۰ اختصاص دارد. این فیلم، قصه جوانی عاشق سینما به نام داوود است که در طوفان تحولات دهه ۶۰، همچنان سینما را اولویت اصلی خود می‌داند؛ در حالی که پدرزنش او را از هنر هفتم منع می‌کند. در این فیلم پربازیگر که در جشنواره سی وهشتم فیلم فجر حاضر بود و شش سال بعد به اکران عمومی درآمد، بازیگرانی از جمله حامد کمیلی، آناهیتا درگاهی، بابک کریمی، فرخ نعمتی و سیاوش مفیدی به ایفای نقش می‌پردازند.

سلام به سینما با عشقی وافر

شاید عجیب‌ترین و برجسته‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران که به خود سینما پرداخته، پشت صحنه یک تست گیری پرازدحام و تاریخی در باغ فردوس است. ماجرا از این قرار است که محسن مخملباف، با سابقه انتخاب محرم زینال زاده برای بازی در فیلم «بایسیکل ران»، برای انتخاب بازیگر فیلم جدیدش فراخوان داده بود و ۵ هزار نفر در روز موعود به محل تست گیری رفتند.

شوق هنردوستان به قدری افراطی و زیاد بود که خود این فرایند موضوع یک فیلم جداگانه به نام «سلام سینما» قرار گرفت؛ اثری که به شکل معناداری می‌تواند عشق به سینما و تحول جامعه ایرانی از سنت به مدرنیته در اوایل دهه ۷۰ را به فرم سینمایی برساند. مریلا زارعی نیز با این فیلم به سینمای ایران معرفی شد.

خنده غمگین یک آپاراتچی

یکی از محصولات اخیر سینمای ایران با موضوع خود سینما را علی طاهرفر ساخته؛ اثری درباره یک عشق فیلم تمام عیار که سواد آکادمیک ندارد، اما همه توانش را جمع کرده که بتواند فیلم بسازد. «آپاراتچی» یک کمدی معمولی و مینیمال است که قصه یک سینمادوست واقعی در دهه ۶۰ را دستمایه کار خود قرار داده است و اگرچه «خنده دار به معنای مرسوم کلمه» نیست، اما اثری گرم و بامزه از آب درآمده که‌ می‌تواند بیننده را تا پایان با خود همراه نگه دارد. تورج الوند ایفاگر نقش اصلی این فیلم است و فاطمه مسعودی فر و رضا ناجی نیز دیگر بازیگران آن هستند.

میکس با کنایه‌های سینمایی

یکی از فیلم‌های کمتر دیده شده مرحوم داریوش مهرجویی، «میکس» نام دارد که اثری است با محوریت مشکلات یک فیلم ساز به نام خسرو؛ کسی که با وجود همه موانع، تلاش می‌کند تا فیلمش را بسازد و به موقع روانه جشنواره موردنظر کند. «میکس» لبریز از طعنه‌ها و کنایه‌های ریز و درشتی است که نه تنها جامعه و مسئولان، بلکه خود اهالی سینما را هم، به باد انتقاد می‌گیرد. تکثر موضوع‌ها عاملی است که کمی باعث سردرگمی این اثر شده، اما مهرجویی موفق می‌شود تنهایی کارگردان در بستری آشفته را تصویرسازی کند. خسرو شکیبایی، عزت ا... انتظامی، علی مصفا و لیلا حاتمی در این فیلم بازی می‌کنند.

ادای احترام به سینما در فضای جنگ

کارگردان باسابقه فیلم‌های «سرو زیر آب» و «ملکه»، در آخرین تجربه فیلم سازی خود تا الان، اثری در بستر تاریخ معاصر ایران را، با محوریت یک سینمای متروکه، ساخت؛ فیلمی که در چهل ویکمین دوره از جشنواره فیلم فجر حضور داشت و با یازده نامزدی و سه سیمرغ بلورین، لقب موفق‌ترین فیلم سال و موفق‌ترین اثر کارنامه کارگردانش را به دست آورد.

«سینما متروپل» ذاتا اثری در حوزه دفاع مقدس است که قصه اش در ایام جنگ تحمیلی و در شهر آبادان روایت می‌شود. این فیلم اما، از منظر بصری بسیار خوش ساخت و حاوی احترامی هنری برای سینما و اهالی آن است. مجتبی پیرزاده، رضا کیانیان و هومن برق نورد بازیگران این فیلم هستند.