آن کتاب فروشی‌ای که پاتوق فرهنگ شد

عباسعلی پاسبان رضوی، بنیان گذار کتاب فروشی «باستان»، از تأثیرگذارترین چهره‌های نشر و کتاب فروشی مشهد بود؛ مردی که کتاب را نه صرفا کالایی برای فروش، بلکه سرمایه‌ای فرهنگی می‌دانست. او پس از سال‌ها شاگردی در کتاب فروشی زوار، در دهه ۱۳۰۰ کتاب فروشی خود را با نام «کتابخانه پاسبان» راه اندازی کرد؛ کتاب فروشی‌ای که بعد‌ها با نام «باستان» به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی مشهد تبدیل شد. پاسبان تحصیلات دانشگاهی نداشت، اما با مطالعه فراوان و معاشرت با استادان و نویسندگان، جایگاهی ویژه میان اهل فرهنگ پیدا کرد.

کتاب فروشی او محل رفت وآمد چهره هایی، چون جلال الدین آشتیانی، محمدتقی شریعتی و محمود مهدوی دامغانی بود. او از نخستین ناشران شهرستانی بود که جسارت انتشار کتاب‌های قطور و تخصصی را داشت و همواره تأکید می‌کرد سود معنوی را بر سود مادی ترجیح داده است. باستان تنها یک کتاب فروشی نبود؛ مدرسه‌ای برای پرورش کتاب فروشان آینده بود.

بسیاری از شاگردانش با حمایت او کتاب فروشی‌های مستقلی راه انداختند و بعد‌ها به چهره‌های شناخته شده این صنف تبدیل شدند. او حتی در روزنامه «خراسان» برای تشویق دانش آموزان به مطالعه، جایزه کتاب و نوشت افزار اهدا می‌کرد. کتاب باز‌های قدیمی، پاسبان را با هیکل کوچک، سیگار «اشنو» در گوشه لب، دندان طلایی هنگام خنده و سخاوتش به یاد می‌آورند؛ مردی که اگر کسی توان خرید کتاب نداشت، آن را به امانت در اختیارش می‌گذاشت.

شناگر ماهری هم بود و خاطره چای نوشیدن و سیگار کشیدن روی آب، هنوز در یاد نزدیکانش مانده است. عباسعلی پاسبان رضوی خرداد۱۳۵۷ درگذشت، اما «باستان» همچنان نماد دورانی است که کتاب فروشی‌ها فقط محل خرید کتاب نبودند؛ خانه گفت‌و‌گو، دوستی و پرورش فرهنگ بودند.