بونژو مِشَد! | وقتی فرانسه، زبان اول خارجی مشهد شد

به گزارش شهرآرانیوز؛ در دوره قاجار، زبان روسی زبان خارجی غالب در مشهد است، اما با رواج «زبان فرانسه» در مدارس، افزایش شمار مستخدمان خارجی و برقراری روابط فرهنگی با کشور‌های فرانسوی‌زبانی، چون بلژیک، از اواخر این دوره، زبان فرانسه به‌مرور جایگزین زبان روسی می‌شود.

در این دوره، ابتدا آموزش زبان فرانسه برای تربیت فرزندان حکام و ثروتمندان است و بیشتر کارکرد تجاری و سیاحتی دارد، اما با تأسیس مدارس نوین، آموزش این زبان عمومیت بیشتری پیدا می‌کند. ضمن اینکه اعزام دانش‌آموزان به فرانسه برای ادامه تحصیل، در همین دوره اهمیت ویژه‌ای می‌یابد و طی چند دهه، مقصد تحصیلی بیشتر جوانان و نوجوانان خراسانی، ازجمله پزشکان مشهدی، از روسیه به فرانسه تغییر می‌کند. در گزارش پیش‌رو، به همین دوران می‌رویم؛ دورانی که زبان فرانسه بیش از هر زبان دیگری در مکالمات، آموزش‌ها و مکاتبات مردم مشهد دیده می‌شود.

اولین آموزگاران فرانسه

گسترش زبان فرانسه در ایران و به‌تبع آن در مشهد، ریشه در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار دارد. در این دوران، فرانسوی‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌های متخصصان اروپایی، حضور فعالی در مشهد دارند و برخی حکام محلی از تخصص و دانش آنان برای آموزش زبان فرانسه به فرزندانشان بهره می‌برند. به استناد سفرنامه «میرزاخانلرخان اعتصام‌الملک»؛ شاهزاده محمدتقی‌میرزا رکن‌الدوله، پسر سوم محمدشاه قاجار و حاکم خراسان، نخستین کسی است که در سال ۱۲۵۵خورشیدی، معلمی فرانسوی را برای تعلیم پسرش، علی‌نقی‌میرزا، استخدام می‌کند.

از همین‌رو، روزنامه قاجاری «شرافت» وقتی در شماره اول ربیع‌الثانی ۱۳۱۹قمری، برابر با ۲۷تیر ۱۲۸۰خورشیدی، به معرفی «شاهزاده علی‌نقی‌میرزا رکن‌الدوله» می‌پردازد، درباره او می‌نویسد: «در علوم عربیه و فنون ادبیه و قرض شعر و انشاء رسایل فارسیه و عربیه و تواریخ عرب و عجم و علم تفسیر، حظی وافر و اطلاعی وافی یافتند و در فن جغرافی و زبان فرانسه و سایر معلومات مفید عصر جدید، مهارتی بسزا حاصل نمودند.»

توجه محمدتقی‌میرزا رکن‌الدوله، البته، به آموزش این زبان نیز هست، به‌طوری‌که در سال ۱۳۱۴قمری، به میرزا اسماعیل‌خان سیرجانی‌کرمانی که مدت مدیدی را در تهران، صرف تحصیل علوم و فنون و فراگیری زبان فرانسه، خط و انشا کرده و پس از آن به ارض‌اقدس آمده است، دستور می‌دهد یک باب مدرسه دایر کند و همین علوم را آموزش دهد.

هانری رنه‌دالمانی، سیاح و جواهرفروش، نیز در «سفرنامه از خراسان تا بختیاری»، از استخدام معلمی فرانسوی به نام مسیو سزاری (Monsieur Cesari) برای آموزش زبان فرانسه به فرزند یکی از حکام خراسان -بدون ذکر نام وی- خبر می‌دهد. بنا بر نوشته دالمانی، مسیو سزاری شغل معلمی را بدون اطلاعات کافی و فقط به‌خاطر پول برعهده می‌گیرد.

گسترش فرانسه با بلژیکی‌ها

با تأسیس دارالفنون، زبان فرانسه جایگاه مهمی در نظام آموزشی کشور پیدا می‌کند؛ زیرا بسیاری از دروس به این زبان تدریس می‌شوند. علاوه‌بر این، اعزام تعداد قابل‌توجهی دانشجو به فرانسه، تمایل به استفاده از زبان فرانسه را درمیان نخبگان و روشنفکران ایرانی دوچندان می‌کند. در شهر مشهد، اما حضور مستشاران فرانسوی و بلژیکی امور مالی و گمرکی، سبب گسترش زبان فرانسه می‌شود.

فعالیت بلژیکی‌ها در مشهد از سال۱۲۸۰ خورشیدی آغاز می‌شود و به مدت دو دهه ادامه می‌یابد. در این میان، مسیو للو (Monsieur Lawlou)، رئیس کل گمرکات خراسان و سیستان، نقش مهمی در گسترش زبان فرانسه در مشهد ایفا می‌کند. او با تأسیس «قرائتخانه گمرک»، در ترویج زبان فرانسه بسیار پررنگ عمل می‌کند. روزنامه نوبهار در شماره۳۷، اول ربیع‌الثانی ۱۳۲۹قمری، برابر با ۱۱فروردین ۱۲۹۰خورشیدی، تأیید می‌کند که کتابخانه و قرائتخانه گمرک، مکانی برای دسترسی به انواع کتب مفید، جراید و روزنامه‌های ایرانی و فرانسوی است. نوبهار می‌نویسد: «همین مسیو للو چندی قبل، از وضع مدارس جویا شد. یک روز به مدرسه ملی خراسان رفته، شاگردان را به‌شخصه از درس فرانسه و ریاضی امتحان نمودند و خیلی اظهارات مسرت نمودند.»

بهره‌گیری بلژیکی‌ها از زبان فرانسه در تمام مکالمات و مکاتبات خود، سبب می‌شود که این زبان عملا به مهم‌ترین زبان خارجی در شهر مشهد تبدیل شود، به‌طوری‌که سی‌اچ‌الیس (Alice)، از فرماندهان انگلیسی در زمان جنگ جهانی‌اول، در کتاب «دخالت نظامی بریتانیا در شمال خراسان» به استفاده رایج از زبان فرانسه در گفت‌وگوی مردم مشهد با نظامیان انگلیسی اشاره می‌کند.

این امر که رواج بیش از حد آن، مورد انتقاد یکی از نویسندگان روزنامه حبل‌المتین نیز قرار می‌گیرد، در شماره۵ سال۲۲ این روزنامه، به تاریخ ۱۲رجب ۱۳۳۲قمری، برابر با ۱۷خرداد ۱۲۹۳خورشیدی، چنین می‌آید: «مشهد. ۲۵ جمادی‌الاول. نعمت امنیت برقرار و دوائر دولتی بطرز اروپا منظم حتی به اندازه‌ای است که تمام دفاتر مالیه و ... به فرانسه نوشته شده، اعضاء و اجزای تکلمشان به لسان فرانسه می‌باشند، چنانچه اگر کسی لسان فرانسه یا لسان دیگر خارجی نداند، اگر علامه دهر باشد، در ادارات راه به آن نخواهند داد. ایرانی‌ها فقط از اروپا همان لسان ناقص را به مملکت تحفه آورده‌اند، نه اخلاق حسنه و صفات و صنایع و اختراعات آنها [را].»

البته نمی‌توان نظر نویسنده این روزنامه را پذیرفت؛ زیرا مستشاران بلژیکی که در دوایر مالیه و گمرک سیستان و خراسان مشغول به کار هستند، به‌طور گسترده از خدمات مترجمان ایرانی استفاده می‌کنند.

نمونه بارز این موضوع، مسیو کرنلیس (Monsieur Cornelis)، پیشکار مالیه خراسان در سال‌های ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۹خورشیدی است که از خدمات ترجمه «ابوالقاسم‌خان»‌نامی استفاده می‌کند.

آموزش فرزندان بزرگان در مدارس

همان‌طور که زبان فرانسه در ساختار اداری مشهد جا می‌گیرد، در فضای آموزش عمومی مشهد نیز پررنگ می‌شود و می‌توان آن را در صدر دروس بیشتر مدارس جدید این شهر دید. بروز این امر در یکی از اخبار روزنامه ادب پیداست. این روزنامه در ۱۸ربیع‌الاول ۱۳۲۰قمری، برابر با ۳تیر ۱۲۸۱خورشیدی، در گزارش «جشن تبریک و تهانی» که پنجشنبه پنجم ربیع‌الاول، به‌واسطه «مرحمت همایون شاهنشاه درباره جناب آقای نصیرالملک، متولی‌باشی آستان‌قدس، در ایوان طلای صحن مقدس» مشهد برگزار می‌شود، گزارشی درباره دبستان امیرزادگان عظام می‌نویسد که در آن تعدادی از آن فرزندان بزرگان مشهد مشغول به تحصیل زبان فرانسه بودند.

روزنامه تربیت نیز در شماره ۲۵صفر ۱۳۲۲قمری، برابر با ۲۲اردیبهشت ۱۲۸۳خورشیدی، به تدریس زبان فرانسه، البته در «مدرسه علمیه مظفریه مشهد مقدس»، می‌پردازد و می‌نویسد: «تمام بزرگ‌زادگان شهر در این دارالعلم، مشغول تحصیل‌اند و علوم تدریسی عبارت است از فارسی و عربی و مقدمات طبیعی و ریاضی و جبر و مقابله و زبان فرانسه، و قرار داده‌اند بعد از ماه صفر به درس روسی و ترکی هم شروع کنند.»

فرانسه‌خوان‌های اکابر

با رواج مدارس نوین در شهر مشهد، کودکان بیشتری امکان فراگیری زبان فرانسه را پیدا می‌کنند. آنها در پایان هر سال تحصیلی، در جشن مدرسه، آموخته‌های خود را به دیگران نشان می‌دهند که نه‌تنها نمایش میزان تسلط خودشان بر این زبان است، بلکه تبلیغی نیز برای مدرسه به‌حساب می‌آید؛ نمونه‌اش دانش‌آموزان مدرسه مبارکه رحیمیه هستند که به روایت روزنامه نوبهار، در ۲۰شعبان ۱۳۳۲قمری، برابر با ۲۳تیر ۱۲۹۳خورشیدی، «یکان‌یکان نمایشات علمیه خود را به احسن وجه داده و مورد تحسین و آفرین واقع شدند. شاهزاده اصغرمیرزا، پسر شاهزاده مظهرالایاله که طفلی است به سن دوازده‌سالگی، یک خطابه به فرانسه در نهایت شیرینی مبنی‌بر تشکر از حسن توجهات حضار و ریاست معارف ادا کرد.»

در این دوران، آموزش فرانسه چنان رونق دارد که حتی در اکابر نیز در سطح بالایی تدریس می‌شود. روزنامه تازه‌بهار در شماره ۱۰ذی‌القعده ۱۳۳۸قمری، برابر با ۵مرداد ۱۲۹۹خورشیدی، نامه‌ای از هفت نفر از محصلان کلاس اکابر منتشر می‌کند که از استعفای معلم خود شکایت کرده‌اند. در این نامه آمده است: «مدت شش ماه است تحت تعلیم آقای موسیو میشل پطروس، مشغول تحصیل بوده، عموما از زحمات و فداکاری‌های مشارالیه، متشکر و سپاس‌گزاریم و مادام‌العمر زحمات و جانفشانی‌های ایشان را نسبت‌به فردفرد شاگردان فراموش نخواهیم کرد و در این مدت، پیشرفت‌های کامل در تحصیل نموده و دروس ذیل را تعلیم گرفته‌ایم، به نحوی که می‌توانیم از عهده امتحان بیرون بیاییم. ۱- قرائت کتب متشکله فرانسه نسبت به مدت تحصیل. ۲- انشاء مراسلات مختلفه. ۳- مکالمه به زبان فرانسه و درک مطالب لازمه. ۴- دیکته صحیح. ۵- گرامر دوم فرانسه در نهایت خوبی. ولی متأسفانه معزی‌الیه چندی است از تدریس استعفا داده؛ بواسطه نبودن یک معلم کافی بکلی امورات تحصیل ما معوق مانده. چنانچه چند شبی دیگر از تدریس غیبت فرمایند، بکلی از غیبت به مدرسه ناگزیر بوده، استعفاء خواهیم داد.»

به‌جز او، معلمی ایرانی نیز به نام شیخ‌علی‌اکبر خراسانی، کلاس‌های خصوصی و رایگان زبان فرانسه برگزار می‌کند. روزنامه تازه‌بهار در ۳۱مهر ۱۲۹۹خورشیدی از «تعلیمات مجانی عمومی» توسط شیخ‌علی‌اکبر خراسانی خبر می‌دهد و می‌نویسد: «دروسی که تدریس می‌گردد، عبارت است از طبیعیات، فرانسه، انگلیسی و اسپرانتو و آقایانی که مایل به تحصیل مراتب فوق می‌باشند، شب‌ها از یک ساعت از شب گذشته، در جنب مدرسه رحیمیه در کلاس مزبور، خود را معرفی می‌نمایند؛ شیخ‌علی‌اکبر خراسانی.»

معلمی روس‌های مهاجر

امر دیگری که به زبان فرانسه در مشهد رونق می‌دهد، حضور مهاجران روس است که پس از انقلاب بلشویکی سال۱۹۱۷ میلادی، بین سال‌های۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱خورشیدی، راهی مشهد می‌شوند.

با ورود گسترده مهاجران روس به مشهد، جمعی از تحصیل‌کردگان روس به جرگه معلمان خصوصی زبان فرانسه می‌پیوندند. روزنامه فکر آزاد در شماره ۴محرم ۱۳۴۱قمری، برابر با ۵شهریور ۱۳۰۱خورشیدی، یک «اعلان» منتشر می‌کند و می‌نویسد: «معلمه زبان فرانسه که در پترزبورغ در مدرسه «اخو ویتسکی اسکال لا» و همچنان در پاریس در مدرسه الیانس فرانسه تحصیلات علمی را کامل کرده، فعلا به مشهد آمده، لسان فرانسه را تدریس می‌نماید. هرکس مایل به تحصیل باشد، برای دانستن شرایط و تعیین‌تکلیف به باغ‌خونی منزل مسیو فیلیپوف رجوع نماید/ آنتیپوف.»

در همین روزنامه و در شماره ۵ربیع‌الاول ۱۳۴۱قمری، ۳آبان ۱۳۰۱خورشیدی، «اعلان» دیگری از مهاجر روس دیگری به نام «ای. اونویچ» منتشر می‌شود که می‌گوید: «اینجانب برای تدریس فرانسه و روسی حاضرم. از صبح تا ظهر داوطلبان به آدرس ذیل رجوع نمایند: بیرون دروازه ارگ، مقابل منزل مرحوم ارفع‌الممالک، کاروانسرای حاج‌علی‌اکبر؛ (ای اوانویچ).»

با حضور همین افراد است که تدریس زبان فرانسه، رونق بیشتری می‌گیرد؛ روزنامه فکر آزاد در ۷جمادی‌الثانی ۱۳۴۱قمری، ۵ بهمن ۱۳۰۱خورشیدی، اطلاعیه‌ای برای «تحصیل السنه داخله و خارجه» منتشر می‌کند که «لسان فرانسه» در صدر زبان‌های آموزشی خارجه آن قرار دارد.

در کنار این افراد، برخی تحصیل‌کرده‌های ایرانی نیز زبان فرانسه را در کلاس‌های خصوصی تدریس می‌کنند و حتی آموزشگاه‌هایی نیز برای آن شکل می‌گیرد که متعهد می‌شوند زبان فرانسه را در شش ماه به افراد آموزش دهند. یکی از مهم‌ترین این آموزشگاه‌ها، «آموزشگاه گلشن» در کوچه عباسقلی‌خان، بالاخانه‌های عزیزا... اف، است که از سال ۱۳۰۱خورشیدی شروع به کار می‌کند و خدمات تدریس زبان فرانسه را با روشی نوین ارائه می‌دهد. چنین فضایی سبب می‌شود که زبان فرانسه در سال‌های پایانی قاجار به زبان اول خارجه در مشهد بدل شود و تا سال‌های اشغال مشهد، پس از شهریور ۱۳۲۰خورشیدی، نیز در همین جایگاه بماند. در این دوره، با وجود حمایت کنسولگری انگلیس و سپس آمریکا، آموزش زبان انگلیسی در آموزشگاه‌ها، رواج بیشتری می‌یابد و زبان فرانسه با درجه اهمیت کمتری تدریس می‌شود.

منابع:

مجموعه ۱۸جلدی «اخبار خراسان در مطبوعات قاجار»، گردآوری سیدمهدی سیدقطبی.

مقاله «بررسی تاریخچه آموزش زبان فرانسه در شهر مشهد؛ دوره قاجار و پهلوی اول»، نوشته علی نجف‌زاده و سعید عامری، منتشرشده در فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، دوره۱۸، شماره۲