هویت تاریخی ما در شهر

هویت هر شخص پاسخی است که او به سؤال من کیستم می‌دهد. در پاسخ به این سؤال مجموعه‌ای از خصایص و ویژگی‌ها گفته می‌شود که متمایزکننده شخص از دیگری است. در شهر ما چند مکان‌ وجود دارد که ما را از دیگری جدا و به کسانی دیگر شبیه کند؟ بدون شک مجموعه حرم مطهر رضوی روشن‌ترین وجه تمایز مشهد از دیگر شهرهای ایران است؛ اما به‌جز این مجموعه معنوی چه نشانه‌هایی در شهر مشهد وجود دارد؟ اشیای تاریخی و قدیمی به‌خصوص هنگامی‌که وجوه هنری و زیبایی‌شناختی دارند شهروندان را به گذشته وصل می‌کنند. این اشیا ممکن است ظروف، فرش یا ساختمان‌هایی باشند که تماشا و بازدید از آن‌ها تعلق‌خاطر به شهر را افزایش می‌دهد و هویت‌آفرین است. در بسیاری از کلان‌شهرهای مهم جهان، بناها فراتر از ساختمان‌های قدیمی هستند و نماد شهر شمرده می‌شوند. نگهداری از آثار گذشته، عامل تداوم هویتی است. اگرچه صرف تداوم ارزشی ندارد اما این امکان را فراهم می‌کند که شهروندان دچار فردگرایی افراطی نشوند و از «ما» محافظت شود. از این منظر، باید از هر شیئی که وجه زیبایی‌شناختی دارد -و می‌توان در به یادآوردن شهر به آن رجوع کرد- محافظت شود. هویت اجتماعی، به‌طور تاریخی شکل می‌گیرد و روندی تدریجی دارد. این هویت را اگرچه نمی‌توان به شکل بیرونی مشاهده کرد، در شهر جریان دارد و بر روحیه و احساس شهروندان مؤثر است. موزه‌ها، مراکز نگهداری و نمایش آثار هویت‌بخش هستند. اگرچه پژوهشگران تاریخ از آثار نگهداری شده در موزه‌ها استفاده می‌کنند تا به سؤالاتی در مورد سبک زندگی در دوره‌های تاریخی مختلف پاسخ داده شود اما موزه‌ها برای عموم شهروندان هم هویت‌بخش هستند و جنبه آموزشی دارند. از این منظر موزه‌ها نه‌فقط برای نگهداری آثار تاریخی که برای معنی بخشیدن به آن‌ها و انتقال دانش مشخص به بازدیدکنندگان طراحی می‌شوند. به همین دلیل است که چیدمان، دکوراسیون و مکان موزه‌ها اهمیت زیادی دارد. به نظر می‌رسد کلان‌شهر مذهبی و تاریخی مشهد با توجه به اهمیت جغرافیایی و سیاسی‌اش بیش‌ازپیش نیازمند چنین موزه‌هایی است، موزه‌هایی که بر آموزش عمومی متمرکز و جذاب باشند. در برخی موارد حتی می‌توان موزه‌ها را به میان مردم برد و نشان داد که اشیا و بناهای تاریخی واجد کدام ویژگی‌های فنی و زیبایی‌شناختی هستند که به آن‌ها باید اهمیت داد. خلاصه اینکه داشتن نگرش تاریخی هویت‌بخش است و نمادهای معنی‌دار دراین‌باره اهمیت زیادی دارند.

احمدرضا اصغرپور ماسوله
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی