مرزی آجری بین ما و «ما»

مهدیزاده - گفته بودند «ما بین دو دیوار آجری زندگی می کنیم.» حرفشان این بود که جغرافیای محله مهریز که آنان ساکنش هستند، شباهت زیادی به جزیره دارد؛ با این تفاوت که به جای ساحل دریا از هر طرف که بروند، سرشان به دیوارهایی با آجرهای زمخت و خشن می خورد؛ یکی دیوار آستان قدس و دیگری دیوار راه آهن. مهریزی ها هر روز راه کج می کنند تا از این پازل شهری خارجی شوند.
نشانی ای که یکی از ساکنان می دهد، خیلی خلاصه است؛ «انتهای شهرک شهید رجایی. آدرس دیوار آجری را از هر کسی که بپرسید به شما نشان می دهد. کمی جلوتر که بیایید دیوارها را می بینید و اصلا نیازی به آدرس گرفتن ندارد. سمت راست خیابان مهریز از همان اول تا انتهای دیوار آجری آستان قدس است.»یک متر، 5 متر، 10 متر، 100 متر و... . کار از برداشتن قدم های مردانه برای رسیدن به انتهای دیوار گذشته است. به ناچار با ماشین از ابتدا تا انتهای مهریز می رویم. انتهای خیابان، آجرهای دیوار آستان قدس توسط دیوار راه آهن قطع می شود تا پازل محله ای میان دیوارهای آجری جور شود.
همه مغازه ها و خانه ها درهایشان رو به همین دیوارها باز می شود. یکی از کسبه محل زیر سایه درخت تنومند توت جلو مغازه اش ایستاده تا اندکی از خستگی ِ نشستن پشت چرخ خیاطی بکاهد. او دوست ندارد اسمش چاپ شود و می گوید: حرف هایم را بنویس، اما بدون اسم و رسم. حرف هایش را با 30سال قبل شروع می کند؛ «از بچگی در این محل زندگی می کنم. الان 30سالی است که اینجا هستیم. هر روز که مدرسه می رفتیم با بچه ها از اول دیوار تا آخر دیوار قرار مسابقه می گذاشتیم. بچه بودیم و دلمان به همین چیزها خوش بود. آن زمان مثل الان نبود. پشت دیوار گوجه، بادمجان و سبزی خوردن می کاشتند. بوی ریحان هایی که هر روز جمع می کردند تا توی خانه های ما سرک می کشید.»

زمینی که رها شده است
حرف هایش را با نگاهی به قدوقواره زمخت دیوار آجری که چند متری از روی زمین تا آسمان قد علم کرده است، ادامه می دهد: همان سبزی ای که اینجا می کاشتند برای ما که در این دور و اطراف هیچ فضای سبز و پارکی نداریم مثل یک پارک ارزش داشت. اما چندسالی است که آستان قدس این زمین را رها کرده و کاری به کارش ندارد. بعضی از مردم سوء استفاده می کنند و زباله هایشان را پشت دیوار پرت می کنند. این زمین یک جور سطل آشغال بزرگ برای بعضی از همسایه ها شده است. قدیم ها اگر اینجا از بوی ریحان مست می شدیم، حالا بوی آشغال دیوانه مان می کند و امانمان را بریده است.
او با اشاره دستش، آخر خیابان را نشان می دهد؛ «آن آخر را می بینی؟ می گویند آنجا انبار شهرداری است. شب اگر بیایید کنار دیوار می بینید پاتوق معتادان است. معتادان هم فقط دنبال چنین دخمه هایی اند. کاش آستان قدس رضایت بدهد و این زمین فضای سبز شود. اگر در این زمین دوباره کشت و کار شود، یا درخت بکارند و آن را باغ کنند، دست و پای معتادان جمع می شود. نزدیک ترین پارک و فضای سبز حداقل 3کیلومتر با ما فاصله دارد و سمت «چاه‌مومنی» است و کسی هم آنجا نمی رود.»

نامه ای برای برداشتن دیوارهای نامهربانی
امام جماعت محل از افراد پیگیر برای حذف این دیوارهای نامهربانی است. آن طور که حجت الاسلام محمدصادق دارایی به ما می گوید، تا حالا چند باری اهالی محل با همکاری امامان جماعت چند مسجد محله برای مسئولان نامه نوشته اند تا این نمای آجری بی رنگ و رو را از مقابل چشمشان بردارند. حجت الاسلام دارایی می گوید: اولین بار نامه ای برای امام جمعه مشهد نوشتیم و خودم آن را تحویل دادم و گفتم این دیوارها بلای جان مردم شده است. چند بار هم به شهرداری منطقه نامه نوشتیم. اگر از حق و انصاف نگذریم، یکی از کارکنان شهرداری منطقه خیلی به ما کمک کرد و تا جایی که می توانست پیگیری کرد، اما دست آخر گفت این زمین ها وقفی و مربوط به آستان قدس است و شهرداری نمی تواند در این باره دخالت کند.او ادامه می دهد: نامه هایی هم برای تولیت آستان قدس و شورای شهر نوشتیم، اما این نامه ها نیز در نهایت به سرانجام نرسید.

پشت دیوار شرم
حاج آقا برای بیان آسیب هایی که پشت این دیوار اتفاق می افتد، مردد است، اما بالاخره سکوتش را می شکند و می گوید: واقعا شرم دارم از وضعیت پشت دیوار بگویم. بیشترین مشکل ما مربوط به دیوار سمت راه آهن است. پشت دیوار فاجعه است. معتادان شیشه ای کنار دیوار مواد می کشند. کابل و سیم هایی را که می دزدند، هر شب آتش می زنند تا سیم های داخل کابل ها را بفروشند. اما فاجعه بار تر از این ها، وجود گودال هایی است که پشت دیوار کنده اند برای ... .» حرفش را ناگفته می گذارد. کمی مکث می کند و می گوید: وقتی می گویم شرم دارم، یعنی اینکه واقعا نمی توانم بگویم.

به آبروی مشهد فکر کنید
امام جماعت محل می گوید: در نامه هایمان بارها این نکات را گفته و از مسئولان خواسته ایم که حداقل به خاطر آبروی مشهد، درباره این دیوارها فکری کنند. تمام این معتادان، زن و مرد، پشت دیوار، از کشیدن مواد و نشئگی تا گرفته تا هر فساد دیگری را مرتکب می شوند. فکرش را بکنید زائری که با شوق و ذوق برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد آمده، پرده کوپه قطار را کنار بزند تا اولین سلام را بدهد، اما چشمش به فجایعی بیفتد که در جریان است.

60 هزار خانه در زمین های تصرفی
درباره تعیین تکلیف زمین های وقفی با دیوارهای آجری داخل شهر، با مرتضی حقیقی، معاون املاک و اراضی آستان قدس رضوی، گفت و گو می کنیم. او موضوع را با چرایی دیوارکشی در اطراف زمین های موقوفه آغاز می کند و می گوید: به دلیل تصرفات برخی افراد در زمین های آستان قدس، دیوارکشی در اطراف زمین های وقفی آستان قدس رضوی انجام شد.
او با استناد به آماری ادامه می دهد: بیش از 60 هزار خانه در مشهد روی زمین های آستان قدس رضوی ساخته شده و تصرفی است. خود شما وقتی متوجه شوید ملکتان در معرض تصرفات غیر قرار دارد، از آن حراست می کنید و دور و اطرف آن را حصار می کشید. البته این موضوع به معنای آن نیست که آستان قدس در استفاده از این اراضی به نفع مردم همراهی نکند. چنانچه در طرح های بالادستی مانند طرح جامع و تفصیلی، به استفاده از اراضی آستان قدس اشاره شده باشد، آستان قدس با حوزه مدیریت شهری همراهی می کند. پارک ملت، بخشی از پارک کوهسنگی و پارک وحدت، چند نمونه شاخص در استفاده از اراضی آستان قدس است. با این حال تأکید می کنم نباید توقع داشت زمین هایی را که کاربری آن ها در طرح های بالادستی معبر، فضای سبز و ... نیست، برای استفاده در این موارد، در اختیار شهرداری قرار بدهیم.معاون املاک و اراضی آستان قدس رضوی این را هم به گفته های خودش اضافه می کند که آستان قدس مالک این زمین ها نیست و در حقیقت زمین های وقفی را مدیریت می کند تا بر اساس نیاز و نیت واقفان بتواند از زمین های وقف شده استفاده کند؛ بنابراین آستان قدس نمی تواند تمام این زمین ها را یک باره و در مدت کوتاه، تغییر کاربری دهد.

یک تجربه تلخ
حقیقی درباره زمین اطراف شهرک مهریز و اینکه چرا از این زمین به عنوان باغ برای سرسبزی محدوده یاد شده استفاده نمی شود، می گوید: آستان قدس در یکی از محلات مشهد، زمینی داشت که کاربری اش مسکونی بود، اما به درخواست اهالی محل، اقدام به کاشت درختان مثمر در آن زمین کرد. در آن زمان با توجه به شرایط درخت هلو که حدود 7 سال ثمر دارد این درختان را کاشتیم. بعد از سال ها که ثمردهی درختان تمام شد، آستان قدس تصمیم گرفت باغ را جمع کند، اما این تصمیم با بازتاب های اجتماعی بسیاری روبه رو شد؛ به گونه ای که اعلام کردند آستان قدس درختان مثمر را خشک می کند تا باغ را ویران کند؛ در حالی که از ابتدا آن زمین کاربری مسکونی و تجاری داشت. بنابراین نمی توان برای سامان دهی این زمین ها تک بعدی نگاه و عمل
کرد.در کنار تمام این اظهارات، حقیقی می افزاید: برای همراهی با مدیریت شهری به منظور سامان دهی این زمین ها اعلام آمادگی می کنیم.
او ادامه می دهد: به دیدگاه من، باید شورای شهر و مرکز پژوهش های شورا و سایر دستگاه های حاکمیتی، یک کار پژوهشی در حوزه سامان دهی این اراضی انجام دهند؛ چون این زمین ها در حقیقت به عنوان امانت در اختیار آستان قدس است و باید به نحوی عمل کرد که هم ما در حوزه این امانت درست گام برداریم و هم همسایگان و مجاوران از وجود این زمین ها آسیب و ضرر نبینند.

منتظر راهکار مناسبیم
برای پیگیری وضعیت دیوار راه آهن نیز به سراغ مدیر روابط عمومی راه آهن خراسان رضوی می رویم. جواد معراجی فر هم در صف منتقدان قرار دارد و می گوید: ما هم از وضعیتی که پشت دیوارهای راه آهن در مناطق ورودی مشهد وجود دارد، ناراحتیم و از شما به عنوان رسانه ای که در پی طرح یک آسیب اجتماعی و حل آن هستید، درخواست می کنیم به ما راهکاری ارائه دهید. این دیوارها نزدیک 3 متر ارتفاع دارد، اما شما می گویید پشت دیوارهای راه آهن پر از معتاد است. ما هم این مسئله را رد نمی کنیم و حتی از موضوع گله داریم، اما راه آهن باید تا چه اندازه برای این مسئله هزینه کند؟ آیا سروسامان دادن به این افراد در حوزه کاری راه آهن
است؟
او ادامه می دهد: ما می توانیم چند متر دیوار را بالا ببریم. به نظر شما باید چند متر در پی دیوار بتن بریزیم تا معتادان با کندن زیر دیوار نتوانند از زیر دیوار عبور کنند؟
او حتی از تبدیل شدن بخشی از زمین کنار دیوار راه آهن به محل دپوی زباله گله دارد و می گوید: بارها گفته ایم اگر یک گاری زباله در این محل تعبیه شود، مردم دیگر زباله های خود را در اطرف دیوار راه آهن نمی ریزند. این موضوع هم در حوزه کاری راه آهن نیست. پس اگر زباله ای پشت دیوار وجود دارد، دلیل آن، کم کاری راه آهن استان نیست.

دیوارهای زیبایی که نابود شد
معراجی فر اشاره ای هم به اقدامات راه آهن دارد و می گوید: درست است که این موارد در حوزه کاری راه آهن نیست، اما در مناطقی که خطر عبور مردم از روی ریل وجود داشت، با بودجه ای که درنظر گرفتیم زیرگذر راه اندازی کردیم. درباره ظاهر و سیمای دیوار راه آهن نیز دو سال قبل، شهرداری با اجرای طرحی و هزینه کرد بیش از یک میلیارد تومان، تمام دیوارهای ریلی محدوده شهری را رنگ کرد، اما معتادان آن رنگ و زیبایی را به خاک سیاه نشاندند. 

دیوار حائل نیازمند جایگزین است

گله‌های مردم را از دیوار حائل میان شهرک شهیدبهشتی و شهرک پردیس و همچنین شهرک مهریز از رئیس کمیسیون ویژه مناطق پیرامونی و کم‌برخوردار شورای اسلامی شهر مشهد پیگیری می‌کنیم. رمضانعلی فیضی در این‌باره می‌گوید: مسائل شهرک مهریز را در قالب نطق پیش از دستور به صحن علنی شورا برده‌ایم. علاوه بر اینکه با جمعی از اعضای شورا بازدیدی از این منطقه داشته‌ایم، موضوع را به شهردار نیز اعلام کرده‌ایم. البته در شورای شهر مطرح کردیم که باید برای این دیوار و تبعات آن تدبیری اندیشیده شود، زیرا این دیوار را آستان قدس رضوی برای صیانت از حریم خود ایجاد کرده است و اگر برچیده شود، باید جایگزینی وجود داشته باشد تا اراضی آستان قدس هم محافظت شود.وی ادامه می‌دهد: حفاظت از این اراضی 2 سود دارد؛ اول اینکه آستان قدس از دست‌اندازی به اراضی‌اش مصون می‌شود و از سوی دیگر مانع توسعه حاشیه‌نشینی می‌شود. این تدبیر نیاز به همکاری و هم‌اندیشی شهرداری و آستان قدس رضوی دارد.فیضی اظهار می‌کند: مشکلاتِ پشت دیوار شامل ریختن زباله و تجمع آسیب‌های اجتماعی در آن است. فیضی در خصوص اینکه پیشنهاد شورا به عنوان جایگزین این دیوار حائل چیست؟ بیان می‌کند: شهرداری و آستان قدس باید تدبیر کنند تا ضمن حفظ اراضی آستان قدس و جلوگیری از حاشیه‌نشینی و با در نظر گرفتن نظرات مردم، چاره‌ای در این مورد اندیشیده شود. البته این موضوع به تنهایی از طریق شهرداری منطقه حل‌شدنی نیست و شهرداری مرکز باید با گفت‌وگو و تعامل با آستان قدس در قالب ستاد بازآفرینی شهری، برای این موضوع نیز تصمیم‌گیری کند. وی اضافه می‌کند: قبل از هرگونه طرح و توسعه، مشکلات این منطقه خانه‌های ریزدانه، کوچه‌ها و معابر باریک، نبود هیچ‌گونه سرانه خدماتی و به ویژه سرانه فضای سبز است و این مسائل موجب شد در تبصره بودجه سال 98 پیشنهاد ایجاد یک فضای سبز در همان منطقه را ارائه بدهیم. اراضی‌ای که برای این اقدام در نظر گرفته شده نیز متعلق به آستان قدس است و این پروژه هنوز به دستاورد مشخصی نرسیده است.
فیضی درباره دیوار حائل شهرک شهید بهشتی و پردیس نیز گفت: شهرداری منطقه 6 در حال گفت‌وگو با شهروندان ساکن این دو شهرک است تا بهترین راه‌حل شناسایی شود و از طرفی سازمان بازآفرینی نیز تمام جوانب این موضوع را در نظر می‌گیرد و در نهایت طرح و پروژه‌ای در این مکان اجرا می‌شود که به نفع عموم باشد.