توجه به منابع هویت‌ساز شهر

نعیمه زمانی - نشست هم‌اندیشی دانشوران فرهنگ و هویت با موضوع « ضرورت پرداختن به سویه‌های هویتی مشهد» به همت چهارسوی مشهد و همکاری پژوهشکده ثامن در منطقه برگزار شد.به گزارش شهرآرامحله، استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، در این جلسه ابراز کرد: هویت سرچشمه معناست و به جنبه‌های مختلف زندگی معنا می‌دهد. طوری که مسائل دینی، قومی، زبانی، ملی و جنسیتی جنبه‌هایی از هویت است و به قومیت، جنسیت، مسائل اقلیمی و... اشاره می‌کند.

دکتر خانیکی افزود: در زمینه هویت با مسئله‌ دوگانه‌ای روبه‌رو هستیم که با پرداختن به هویت جنبه‌های تمایز و اختلاف نیز برجسته‌تر می‌شود. بنابراین موضوعی که می‌توان مطرح کرد، هویت
به مثابه‌ مسئله است. موضوعی که هم برگرفته از عوامل مختلف اجتماعی، فرهنگی و ارتباطی است و هم بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد.وی با اشاره به اثرات شبکه‌ای‌شدن بر هویت گفت: ساختار فنی ارتباطات با شبکه‌ای‌شدن دچار تغییر شده است. منظور از ارتباطات نقل و قول یک پیام است که در آن فرد تولیدکننده، توزیع‌کننده و دریافت‌کننده است و این نوع ارتباطات جایگزین ارتباطات جمعی که در آن یک پیام به صورت انبوه از یک مرکز منتقل می‌شود، شده است. به همین دلیل هویت‌های سیال و شکننده شکل گرفته است.دکتر خانیکی هویت اجتماعی از نظر باومن را 3نوع برشمرد و گفت: هویت مشروعیت‌بخش، هویتی است که براساس خود مطلق ساخته می‌شود. در مقابل آن هویت مقاومت وجود دارد که هویت‌ مشروعیت‌بخش واحد را به چالش می‌کشاند. این نوع هویت نه‌تنها دیگری را نمی‌پذیرد بلکه به‌طور خصومت‌آمیز آن را رد می‌کند. در واقع در این هویت به‌دلیل شدت آشنایی‌ها هیچ‌کس در حریم امنی قرار ندارد کاری که به گفته باومن انقلاب موبایلی کرده است و در شکل حادتر از آن به‌عنوان هویت‌های مرگبار یاد می‌کند.وی افزود: این دو گونه هویت در راستای تحولات شکل گرفته است گرچه از نظر باومن نوع سوم هویت هم به نام هویت منعطف وجود دارد که ارتباط تعاملی بین تفاوت‌ها برقرار می‌کند. بنابراین این موضوع که چطور یک جامعه حافظه‌ درازمدتی داشته باشد و بتواند گذشته‌‌ها را به خوبی به یاد بیاورد، مسئله‌ مهمی است.دکتر خانیکی ادامه داد: مسئله هویت در هر کشوری اهمیت دارد و در هر شکلی از توسعه‌، داشتن حافظه و تعلق‌خاطر مهم است. درنتیجه ما با یک سؤال دوگانه رو به‌رو هستیم که آیا به‌منظور داشتن سیاست و حافظه‌ تاریخی به حفظ استمرار تاریخی بپردازیم یا برجسته‌ترشدن هویت می‌تواند به ستیز منجر شود و بهتر است حافظه‌ای نداشته باشیم.

تفاوت نسل‌ها
همچنین محمدرضا هاشمی، مدرس دانشگاه فردوسی، با اشاره به نقش مدیران در هویت‌سازی گفت: مدیرانی در دهه 40و 50 شهر را دوگانه دیدند. به این معنا که یک بُعد آن دینی و بُعد دیگر علمی باشد. در قطب دینی بارگاه امام‌رضا(ع)، حوزه‌های علمیه، مسجد گوهرشاد و... است و قطب علمی نیز از نظر مدیران آن زمان دانشگاه فردوسی بوده که به لحاظ ضعف مدیریتی این اتفاق نیفتاده است.
مجتبی ملایی، مدیر فرهنگ‌سرای بهشت نیز ابراز کرد: بسیاری از گزاره‌های تاریخی آن‌طور که باید کارکرد هویتی ندارند. درحالی‌که بعد تجاری یا تفریحی مشهد نیز می‌تواند هویت‌بخش باشد. بنابراین در هویت شهری باید در کنار گزاره‌های تاریخی به ظرفیت‌های جدید هم توجه کرد.
همچنین محسن مدیر شانه‌‌چی، عضو بازنشسته هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی تصریح کرد: در بحث هویتی 3رویکرد وجود دارد؛ نگاه اول این است که مشهد را فارغ از امام‌رضا(ع) ببینیم و در مقابل در نگاه دوم مشهد را به امام(ع) و آستان‌قدس خلاصه کنیم که هر دو رویکرد اشتباه است. اما در نگاه سوم هویت مشهد را باید جامع دید، طوری که در گذشته هر محل برای خود نام و نشانی داشته و مردم با ادیان، پوشش و گویش‌های مختلف در این شهر زیسته‌اند. بنابراین اگر بخواهیم از این جامعیت بگذریم به هویت و پیشینه شهر جفا کرده‌ایم.
حبیب رجبی مشهدی، مدرس برق دانشگاه فردوسی، نیز خاطرنشان کرد: هویت، حافظه‌ بلندمدت می‌خواهد. درنتیجه باید ساختاری باشد که از حافظه‌ بلندمدت پشتیبانی کند. از طرف دیگر نسل جدید لهجه و گویش مشهدی را نمی‌شناسند و با این سرعتی که پیش می‌رود این لهجه از بین خواهد رفت.
علی مهرطلب، مدرس ارتباطات، نیز در این جلسه گفت: در هویت مشهد عواملی مانند مهاجرت بی‌رویه، نداشتن معماری و مبلمان‌شهری مشخص، فناوری‌های نوین ارتباطی، برداشت رسمی و غیررسمی از هویت شهر، شکاف بین نسل‌ها، گسست تاریخ و گذشته‌ مشهد، شناخته‌نشدن افراد توانمند شهر و همچنین ابعاد دیگری مانند آداب و رسوم، معماری و... دخیل هستند.
در پایان دکتر خانیکی به جمع‌بندی بحث موردنظر پرداخت و گفت: 4مؤلفه بناها، مفاخر، آیین‌ها و رویدادها را اگر بتوانیم نمادین کنیم ارزش و اعتبار آن بالاتر خواهد شد، طوری که برای نسل جدید نیز مهم باشد. بنابراین گفت‌و‌گوی امروز باعث شد تا پرونده سویه‌های هویتی باز شود و بهتر است جمعی به وجود آید که مباحث این موضوع را استخراج و پیگیری کند.