بنا‌هایی که در فرهنگ و هویت مشهد ریشه دواندند | درباره ۳ مکان تاریخی مهم شهر که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند

به گزارش شهرآرانیوز، ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶، روزی تاریخی و مهم برای مشهدی‌ها به شمار می‌رود؛ روزی که ۳ میراث فرهنگی و تاریخی در این شهر مقدس به فهرست آثار ملی افزوده شده است. به بهانه این روز و مناسبت، با نگاهی به ۳ بنای «گنبدسبز»، «حمام مهدی قلی بیگ» و «آرامگاه پیر پالان‌دوز»، ارزش و اهمیت آنها را مورد بررسی قرار داده‌ایم. این بنا‌ها که حالا به عنوان موزه و مکانی سرشار از ناگفته‌های تاریخ در شهر مشهد میزبان علاقه‌مندان هستند، هر یک سرگذشت و پیشینه‌ای خواندنی دارند که در ادامه به آنها می‌پردازیم.

گنبدسبز؛ بنایی مرموز و سرشار از روایت

این میراث فرهنگی یکی از بنا‌هایی است که پیشینه آن مملوء از ابهام و علامت سوال است؛ با وجود اینکه تحقیقات بسیاری درباره آن رخ داده است، اما همچنان برخی مسائل در این بنا دچار اختلاف نظر هستند؛ از جمله آنکه دقیقا چه کس یا کسانی در این مقبره آرمیده‌اند. نظرات در این زمینه میان ۲ یا ۳ نفر در حال گردش است. با این وجود طبق تحقیقات مستند و موثق، کفه به سمت ۲ شخص، سنگین‌تر است.

طبق نتایج تحقیقات صورت گرفته در این بنای تاریخی، ۲ شخص مهم و اثرگذار در گنبدسبز دفن شده‌اند؛ امامزاده‌ای به نام فضل بن علی بن حسن بن علی بن ابی طالب و حکیم و عارفی به نام شیخ مومن استرآبادی.

کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ این بنا، باعث شده است که به «گنبد سبز» شهرت یابد؛ این گنبد ۸ ضلعی نتیجه هنر معماران ایرانی در سال ۱۰۳۶ است. بنایی که علاوه بر جذابیت‌های ظاهری و قدمت بالایی که دارد، سرگذشت پرفراز و نشیبی را هم پشت سر گذاشته است و ناجی بزرگی به نام «مولوی عبدالحمید»، خراسان‌پژوه و از کارگزاران آستان قدس رضوی، دارد.

خطراتی که از سر گنبدسبز گذشت

در سال‌های دور و پس از گذشت مدت‌ها از ساخت این بنا، از این جهت که متولی مشخصی برای این اثر تاریخی وجود نداشت، افراد و ارگان‌ها می‌خواستند دست به تخریب آن بزنند، اما با هوشیاری مردم، این اتفاق هر بار ناکام ماند. اولین بار در سال ۱۳۱۹، هنگامی که شهرداری به دنبال امتداد قسمت جنوبی خیابان شاهرضا بود، در صدد تخریب این مکان برآمد، اما با مخالفت و اعتراض مردم همراه شد و از این کار دست کشید.

دومین بار، اما داستان عجیب‌تری برای گنبدسبز پیش آمد. در سال ۱۳۳۵ شخصی ناشناس با ادعای اینکه جد او در این مکان تدفین شده است، خواست آن مکان را تخریب کند و زمین آن را به فروش برساند که سایه این حقه و خطر نیز به همت و حمایت مردم خراسان، از سر «گنبدسبز» برداشته شد. در این شرایط بود که عبدالحمید مولوی با اقداماتی جسورانه، مانع از تخریب این مکان شد و مردم را نسبت به اهمیت این بنا آگاه کرد. تلاش‌های این خراسان‌پژوه درنهایت به ثبت این اثر تاریخی در فهرست آثار ملی ایران شد.

در ادامه حتما بخوانید درباره حملات اسرائیل و آمریکا به میراث فرهنگی کشور که سبب تخریب بیش از 130 اثر شد | هجوم بی‌هویت‌ها به تاریخ ایران

حمام مهدی قلی بیگ

این اثر تاریخی، تنها مکان باقی‌مانده از حمام‌های قدیمی مشهد است که امروزه به عنوان موزه مردم شناسی این شهر میزبان علاقه‌مندان می‌شود. این نام‌گذاری و نحوه فعالیت فعلی این بنای تاریخی، موجب شده است که مردم چندان دانش و آگاهی از این میراث کهن نداشته باشند. یکی دیگر از دلایلی که باعث شده مردم از این میراث تاریخی-فرهنکی غافل بمانند، این است که از زمان ساخت آن در سال ۱۰۲۷ تا کنون، بار‌ها نام آن تغییر کرده است و عناوین متعددی از جمله «حمام مهدی قلی بیگ»، «حمام شاه» و «حمام رضوی» را به دوش کشیده است.

نقش احوالات ایرانیان در دوره صفوی بر دیوار حمام

این حمام یکی از قدیمی‌ترین بنا‌های مشهد است که وقف حرم مطهر رضوی نیز شده است. نقش و نگار‌های متعدد و دیدنی بر دیوار‌های این بنا، یکی از جاذبه‌های آن به شمار می‌رود و بازدیدکنندگان را به خود جلب می‌کند. از آنجا که در ایام قدیم، نقاشی کشیدن بر دیوار حمام‌ها، فعالیتی رایج به شمار می‌رفته است، امروز هم می‌توان نگاره‌هایی را که در آن ایام نقش بسته‌اند را تماشا کرد.

این حمام با وجود قدمت بالایی که دارد، تا حدود ۳۰ سال گذشته، همچنان مورد استفاده قرار می‌گرفته و به فعالیت خود ادامه می‌داده است، تا زمانی که در سال ۱۳۷۸، فرآیند مرمتش آغاز می‌شود و درنهایت در سال ۱۳۸۵، به موزه مردم‌شناسی تبدیل می‌شود تا علاقه‌مندان بتوانند از آن بازدید کنند.

آرامگاه پیر پالان‌دوز

این بنای تاریخی در سال ۹۸۵ برپا شده و منتسب به یکی از شیخ‌های سلسله ذهبیه است. او که برای تأمین هزینه‌های معاش خود، پالان‌دوزی می‌کرد، به این نام شهرت یافت و در این مقبره آرام گرفت.

آرامگاه پیر پالان‌دوز در ضلع شرقی حرم واقع شده است و در چند سال اخیر، مورد چندین مرحله مرمت قرار گرفته است. با وجود اینکه بر بدنه این بنا از زمان ساخت، نقش و نگار‌های بسیاری وجود داشته است، اما به مرور زمان و نفوذ رطوبت، بخش قابل توجهی از آن، از بین رفته است، اما همچنان بخشی از آن باقی مانده است.