صلـه رحـم باشکوه

هانیه فیاض
خبرنگار شهرآرا محله

صله ارحام یکی از سنت‌های حسنه‌ای است که در اسلام بسیار به آن توجه شده است. ایجاد فضای همدلی، محبت، مهرورزی و رفع کدورت‌ها از برکات صله رحم است که بزرگان دین هم به آن پرداخته‌اند. همان‌طور که می‌دانیم پیوند با خویشان و انس و الفت با آن‌ها منشأ بیشتر همبستگی‌هاست به‌طوری‌که دید و بازدیدها کینه و کدورت را از دل‌ها پاک کرده و به فراموشی می‌سپارد. امام علی(ع) نیز می‌فرمایند: «همانا صله رحم از واجبات دین اسلام است و خداوند سبحان نسبت به اکرام ارحام و خویشان امر فرموده است». (غررالحکم، ص ۴۰۶،
ح ۹۲۹۰) این بیان بر تأکید سنت حسنه صله رحم اشاره دارد زیرا به گفته بزرگان، ترک صله رحم آثار متفاوتی بر زندگی افراد دارد.
یکی از آثار ترک صله رحم خسارت در ابعاد معنوی، مادی و کوتاه‌شدن عمر است و به‌طور کلی آنچه از آیات و روایات بیان می‌شود، این است که صله ارحام واجب است و قطع آن از گناهان بزرگ شمرده می‌شود. در همین راستا، خاندان و نوادگان یکی از قدیمی‌های مشهد، برای پاسداشت سنت حسنه صله رحم، چندسالی است که هم‌زمان با عیدسعیدغدیر دورهمی فامیلی برگزار می‌کنند و در این نشست تمام فامیل برای دید و بازدید دور هم جمع می‌شوند. آن‌ها معتقدند که با این اقدام، راه رسم و سنت پدربزرگ خود، مرحوم حاج محمدعلی هاشم‌نیا را تداوم می‌بخشند و از فرصت پیش آمده استفاده می‌کنند تا با اقوام و خویشاوندان خود دیدار کنند. آنچه در این گزارش آمده است، پنجمین جشن فامیلی این خاندان را شرح می‌دهد.

از هاشم‌اُف تا کبوتر حرم
مرحوم حاج محمدعلی هاشم‌نیا ملقب به آقابزرگ فرزند مرحوم حاج ملاهاشم در سال1300 هجری قمری(1262هجری شمسی) به دنیا آمد. پدرش مفتخر به خدمتگزاری در بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) بود. او از کسبه معروف و خوشنام قدیمی مشهد بوده و با اینکه لباس روحانیت بر تن داشت و به مسائل شرعی به‌خوبی واقف بود، در کار تجارت بلور و چینی فعالیت می‌کرد. حجره آقابزرگ در بازار سرای محمدیه قرار داشت که در طرح توسعه حرم مطهر رضوی تخریب شد. او به‌واسطه شغل تجاری‌اش به روسیه رفت و آمد داشت و به همین دلیل به حاج محمدعلی «هاشم اُف» معروف شد که بعدها در زمان تهیه شناسنامه نام خانوادگی‌اش به هاشم‌نیا تغییر یافت. هاشم‌اُف، فردی متدین، خیّر و نیکوکار بود و ضمن فعالیت و کسب و کارش، در زمینه کمک و رسیدگی به افراد نیازمند هم اهتمام فراوان داشت.
آن مرحوم همه روزه به زیارت امام‌رضا(ع) مشرف می‌شد و ساعاتی را در حرم مطهر و کنار مضجع شریف رضوی به عبادت و دعا مشغول بود؛ گویا به همین دلیل عده‌ای به او «کبوتر حرم» لقب داده بودند. آن مرحوم در 26ربیع‌الثانی1384 هجری قمری(1344هجری شمسی) پس از عمری خدمت و نیک‌نامی در حدود هشتادوپنج‌سالگی به دیدار معبود شتافت و در صحن مطهر انقلاب در کنار مرقد مطهر امام رضا(ع) به خاک سپرده شد.

جشن فامیلی
یکی از ویژگی‌های بارز شخصیتی آقابزرگ جمع‌کردن اعضای فامیل به دور هم بود. در مناسبت‌های مختلف به‌ویژه در عید غدیر تمامی فامیل را یکجا دعوت می‌کرد و دورهمی می‌گرفت. اکنون پس از گذشت سال‌ها، نوادگان او ادامه‌دهنده راه پدربزرگ خود شده‌اند و سنت حسنه صله ارحام را به شکل گروهی به جای می‌آورند. هم‌زمان با عید غدیر امسال، پنجمین دورهمی و جشن فامیلی این خاندان با برنامه‌های متنوع در تالار نور آبکوه برگزار شد.
قبل از شروع مراسم دسته دسته افراد از پیر و جوان گرفته تا کودک و خردسال وارد سالن شدند. جمعیت زیادی بود که حضورشان به این شکل آن هم در قالب اعضای یک فامیل و خاندان جای تعجب داشت. کم‌کم همگی نشستند و مراسم با نواختن زنگ آغاز پنجمین نشست بزرگ فامیلی و عید غدیر آغاز شد.
دو مجری جوان به روی صحنه رفتند و اداره برنامه‌ها را به دست گرفتند. اشعار زیبایی خواندند و برنامه با اجرای طنزگونه‌ای شروع شد.
در بخش ابتدایی برنامه، یکی از نوادگان آقابزرگ، شعری زیبا را به حالت دکلمه‌وار خواند و با تشویق حاضران روبه‌رو شد. سپس بقیه برنامه‌ها طبق روندی که توسط همین نوادگان تهیه و آماده کرده بودند، برگزار شد. در کنار مراسم دورهمی پذیرایی‌هایی هم انجام شد.

مرور اخبار یک سال گذشته فامیل
چند روز قبل از برگزاری جشن فامیلی، 10سؤال مربوط به رخدادهای موجود در فامیل و اعضای خانواده در گروه‌ مجازی اعضای فامیل گذاشته شده بود و افراد حاضر در گروه، در این مسابقه فامیلی شرکت کرده بودند. در این بخش از برنامه، در میان کسانی که پاسخ درست سؤالات را داده بودند، از بین 100نفر شرکت‌کننده، 5نفر با اسامی خانم‌ها زینب سرمد، زهره سرمد، لیلا عطاران مشهدی و ساره هاشم‌نیا و آقای امیررضا نجف‌پور به قید قرعه جوایزی دریافت کردند.

حفظ سنت قدیمی
مادربزرگ امیرمهدی عطاران، دختر مرحوم آقابزرگ است. بنابراین عطاران که یکی از مجریان روی صحنه بود یکی از نوادگان محمدعلی هاشم‌نیا محسوب می‌شود. او درباره این مراسم اظهار کرد: پنجمین نشست فامیلی نسل مرحوم محمدعلی هاشم‌نیا به مناسبت عید سعید غدیر برگزار شد. همه کسانی که در این جلسه حضور داشتند، از نسل مرحوم آقابزرگ و همسرشان، شاه‌باجی خانوم هستند که از نسل نخست آن‌ها در حال حاضر، یک دختر، دو داماد و یک عروس بر جای باقی‌مانده است. باقی از نسل بعدی به‌طور نسبی یا سببی حضور دارند.
وی با اشاره به اینکه این نشست‌ها سالیانه با دو رویکرد برگزار می‌شود، گفت: نخست اینکه رسم قدیمی آقابزرگ در دورهمی‌های عیدغدیر حفظ شود، دید و بازدیدی که مرحوم هاشم‌نیا بر آن بسیار تأکید داشت. دلیل دیگر برگزاری چنین نشستی، دغدغه‌ بزرگان فامیل مبنی بر صله ارحام بود، آن‌ها معتقد بودند که به‌دلیل گرفتاری‌های روزمره، گاهی امکان بازدید اقوام و فامیل وجود ندارد. به همین دلیل بهتر است جلساتی این‌چنینی برای فرصت دیدار یکدیگر فراهم شود.
عطاران بیان کرد: اعضای فامیل ما خیلی از هم دور نیستند و معمولا جویای احوال یکدیگر هستند. سرخط هرکدام از نسل‌ها را پیدا کردیم و آن‌ها را دعوت کردیم و نخستین جلسه برگزار شد. اکنون هم که در صفحات مجازی اینستاگرام، تلگرام و گپ، گروهی با عنوان «خبرنامه فامیلی» تشکیل شده است و برنامه‌ها و اطلاع‌‌رسانی‌های مربوط به فامیل و جلسات در آن‌ها درج می‌شود.
وی با بیان اینکه این برنامه‌ها برای اعضای فامیل جالب و جذاب است، افزود: درحال حاضر افراد خودشان دائم در حال پیگیری برنامه‌ها هستند و از یک جمعیت هزارنفری فامیل این خاندان، حدود 600نفر هرساله در این نشست شرکت می‌کنند. تمام برنامه‌های این نشست توسط نسل‌ها اجرا می‌شود و همه دست‌اندرکاران اجرایی جلسه از نسل‌های متفاوت آقابزرگ هستند. به عنوان مثال قرآن برنامه امشب توسط نسل پنجم مرحوم قرائت می‌شود.

برگزاری مسابقات طنز
در بخش بعدی برنامه، دو مسابقه بطری آب و دابسمش برگزار شد. در قسمت مسابقه بطری آب، 3گروه از نوجوانان داوطلبانه شرکت کردند و هر گروه باید بطری آب را به کمک کتف و شانه خود و بدون دخالت دست‌ها به گروه بعدی می‌رساند. در بخش دابسمش هم، افراد حاضر در مسابقه با خلاقیت خود، دابسمش اجرا کردند. بخش نخست مسابقه بدون برنده بود اما در مسابقه دابسمش، آقایان حسین حکیم‌باشی، علی عرفانی، جعفر کمیلی و حسن امیری در رقابت موفق به دریافت جایزه شدند.

صله رحم عمر را طولانی می‌کند
فاطمه شیرقاضی، نسل سوم آقابزرگ است. خودش دو فرزند دختر و پسر دارد. وی درباره دلیل حضورش در این نشست بیان کرد: هدف از حضور در این نشست، صله رحم است که سبب طولانی‌شدن عمر می‌شود، به‌واسطه برگزاری این دورهمی‌ها، فامیل‌های دورتر را می‌بینیم و می‌شناسیم. نسل‌های بعد از ما، نسل‌های قبل از ما را می‌بینند، می‌شناسند و با آن‌ها آشنا می‌شوند و این موضوع باعث می‌شود که با یکدیگر ارتباط بهتری داشته باشند. همان‌طور که می‌دانیم در حال حاضر از تعداد زاد و ولد کاسته شده است، وقتی این ارتباطات در قالب این دورهمی‌ها ایجاد شود، میزان همدلی بچه‌های ما با یکدیگر افزایش می‌یابد و در همین دوره‌ها به‌دلیل وجود خصوصیات اخلاقی متفاوت، چیزهای جدیدی از یکدیگر یاد می‌گیرند.
وی ادامه داد: اعضای فامیل هفته‌ای یک‌بار هم جلسات قرآنی دارند. همچنین در مناسبت‌های مذهبی مراسم خاصی برگزار می‌کنند. به‌عنوان نمونه در عزاداری حضرت رقیه(س) برای دختران کوچک و آشنایی آن‌ها با ایشان برنامه‌ای ارائه می‌شود. از طرفی به‌واسطه برپایی این جلسات متنوع، ازدواج‌های فامیلی ما بیشتر شده است. اقوام و فامیل یکدیگر را در مجالس این‌چنینی می‌بینند و با هم آشنا می‌شوند و با وساطت بزرگان، پیوندهای خانوادگی مستحکم و اصیلی شکل می‌گیرد.

پخش نماهنگ خاطرات
قسمت بعدی برنامه، حاضران در جلسه، به تماشای نماهنگ نشستند. نماهنگی که در آن بزرگان و قدیمی‌های این خاندان، خاطراتی که از آقا بزرگ دیده و شنیده بودند، نقل می‌کردند و در نهایت آن‌ها احساس خود از خبرنامه فامیلی و دورهمی‌های خانوادگی را بیان می‌کردند.

ایمان، صداقت و نان حلال
سیدمحمد نوربخش، یکی از نوه‌های محمدعلی هاشم‌نیا در توصیف بخشی از خاطرات خود اظهار کرد: حرم رفتن آقابزرگ هم خودش داستانی داشت، هر روز نوبت یکی از نوه‌ها بود و خیلی از روزها هم این سعادت نصیب من می‌شد. برایشان درشکه می‌گرفتم، جلو مسجد گوهرشاد از درشکه پیاده می‌شدند. ظهر هم دنبالشان می‌رفتم. گاهی هم پیاده برمی‌گشتند. البته در بین راه برای تازه‌کردن نفس و خرید در چندین ایستگاه می‌نشستند. جلو مسجد گوهرشاد مغازه مرحوم حاج حسن آقای طباطبایی، قصابی حاج محمدآقا، قنادی نادعلی، میوه‌فروشی رضا آردی و چند جای دیگر قرار داشت. آقابزرگ همیشه با دست پُر به منزل می‌آمد.
وی خاطرنشان کرد: آقابزرگ عمری را به بندگی خدا و خوشنامی، صداقت و کسب حلال گذراند و اگر در میان نوادگان به طور نسبی مشکلات رفتاری کمتر از بقیه مردم مشاهده می‌شود، به طور قطع نتیجه همان ایمان، صداقت و نان حلال ایشان و شیر پاک و مطهر همسر پارسا و مؤمنشان است. البته فرزندان و نوادگان ایشان نیز شکرگزار این سعادت هستند و خودشان را تافته جدابافته تصور نمی‌کنند.
نوربخش گفت: ذکر خیر از آقابزرگ و نقل خاطراتی از آن مرحوم، شاید برای جوان‌ترها که او را به یاد نمی‌آورند، شبیه قصه و افسانه باشد. در واقع زندگی همه ما افسانه‌ای بیش نیست که دیر یا زود به پایان خواهد رسید. آنچه مهم است چگونگی آغاز، انجام و گذران این افسانه است.

دورهمی با طعم سخنرانی
از استاد سیدمجتبی حورایی، مشاور و کارشناس تربیتی، دعوت شده بود که چنددقیقه‌ای برای حاضران در نشست فامیلی خاندان آقابزرگ به سخنرانی بپردازد. وی در صحبت‌های خود به چندین نکته تربیتی در حوزه‌های گوناگون مانند: دروغ‌گویی، حیا، کنترل عصبانیت، احترام به بزرگ‌ترها و صله ارحام اشاره کرد.

تقویت دورهمی‌های خانوادگی
سیدمحمود طباطبایی، یکی دیگر از نوادگان محمدعلی هاشم‌نیا، در توصیف او گفت: مرحوم آقابزرگ یکی از چهره‌های محبوب فامیلی بودند که در دوره خودشان به‌عنوان ریش‌سفید و پیرمردی که در زمینه ارتباطات خانوادگی و فامیلی دغدغه داشته و تلاش می‌کرده تا افراد فامیل را دور هم جمع کند، شناخته می‌شده است.
وی افزود: آن‌طور که پدرم از روحیات آقابزرگ نقل می‌کند، این است که آقای هاشم‌نیا فردی بسیار مذهبی بوده است؛ اگرچه که شغل آزاد داشته اما همه او را به‌عنوان یک مرد بازاری متدین می‌شناختند. در مناسبت‌های مذهبی‌ای که در طول سال رخ می‌داد، فامیل و بستگان در منزل او اجتماع می‌کردند و او با اندک پذیرایی‌هایی که در آن زمان مرسوم بود، خاطرات بسیار خوبی در ذهن فرزندان و نوادگان خود بر جای می‌گذاشت و امروز شاهد هستیم کسانی که حتی مدت کوتاهی را با آقابزرگ زندگی می‌کردند، به عنوان یکی از بهترین خاطراتشان از آن پیرمرد یاد می‌کنند. ما برای پاسداشت این‌گونه ارتباطات فامیلی این جمع را شکل دادیم و امیدواریم بتوانیم آن سنت‌های حسنه موجود در گذشته را ادامه دهیم.
طباطبایی با بیان اینکه تمام کسانی که در این دورهمی حضور دارند، دارای ارتباطات فامیلی هستند، ابراز کرد: همگی نوادگان مرحوم آقابزرگ هستند. جمعی که امشب حضور داشتند، بخشی از اعضای فامیل هزارنفری هستند و باقی به دلیل سفر یا اقامت در خارج از کشور امکان حضور نداشتند.
وی هدف اصلی از این تجمع را تقویت محفل‌ها و دورهمی‌های خانوادگی دانست و گفت: این جشن با ایده فرهنگ‌سازی در زمینه دورهمی‌های فامیلی شکل گرفته است؛ با توجه به رخدادهایی که در دوره کنونی داریم و فضاهای مجازی‌ای‌ که بیشتر خانواده‌ها با آن‌ درگیر هستند، تصمیم گرفتیم که دورهمی‌های قدیمی را احیا کنیم. به طور قطع این جلسات سبب ایجاد محبت، الفت و همدلی بین خانواده‌ها و اعضای فامیل می‌شود و این دورهمی‌ها از بسیاری آسیب‌هایی که در فضاهای اجتماعی وجود دارد، می‌تواند جلوگیری کند.
طباطبایی خاطرنشان کرد: در ابتدا با تشکیل یک شبکه اجتماعی اطلاع‌رسانی برنامه نشست خانوادگی انجام شد. به مرور اقوام و فامیل عضو گروه شدند و تمام مناسبت‌هایی که در طول سال برای فامیل اتفاق می‌افتد، از جمله ازدواج، تولد، فوت و...، در گروه درج می‌شود تا همه از حال و احوال یکدیگر جویا شویم.

صله رحم به زندگی برکت می‌دهد
محمدرضا عطاران، نوه دختری مرحوم آقا بزرگ هم یادآور شد: کلاس دوم دبستان بودم که خبر فوت آقابزرگ را شنیدم و خیلی متأثر و ناراحت شدم زیرا آقابزرگ خاطرات زیبا و جالبی از خود به جای گذاشته بود. یکی از خاطرات زیبایی که از او به یاد دارم این است که منزل آقابزرگ در بازار سرشور یک اتاق مخصوص نوه‌ها داشت. همه بچه‌ها و نوه‌ها در این اتاق دور هم جمع می‌شدیم اما این اتاق یک جای سالم هم نداشت زیرا همگی روی دیوارهای آن‌ یادگاری می‌نوشتند و حتی تاریخ هم می‌زدند.
وی در ادامه بیان کرد: مرحوم بسیار به بچه‌ها علاقه‌مند بودند و روحیه‌ شاد آقابزرگ در بین افراد حاضر در این جلسه نیز به چشم می‌خورد گرچه وسعت این همبستگی و شادمانی به واسطه تلاش آقابزرگ، در 50سال اخیر بین اعضای فامیل بیشتر شده است.
عطاران که خودش یک نوه دارد، گفت: نوه من محمدحسین، دوساله و هم‌نام پدربزرگم است. نوه‌های نسل جدید هم شیطنت‌های خاص خود را دارند، درست شبیه بازیگوشی‌ها و شیطنت‌های زمان ما اما با کیفیتی متفاوت!
وی تأکید کرد: متأسفانه در حال حاضر با گسترش فضاهای مجازی، سنت حسنه صله ارحام رو به فراموشی است و سرگرمی‌هایی که محیط‌های مجازی ایجاد کرده‌‌اند روابط بین فامیل و اعضای خانواده‌ها را کم و کمرنگ‌ترکرده است. این در حالی است که صله ارحام عمر را طولانی و برکت زندگی را بیشتر می‌کند، مشکلات اقتصادی مردم را بهبود می‌بخشد و روابط اجتماعی را تقویت می‌کند.

دید و بازدید، انس و الفت ایجاد می‌کند
حمید امیدوار نبیره آقابزرگ و از نسل سوم او است. وی این دیدارها را سبب ایجاد همبستگی فامیل دانست و گفت: این دورهمی‌ها خیلی در زندگی شخصی ما تأثیرگزار بوده است به‌شکلی که توانسته‌ایم روابط بادوامی با فامیل داشته باشیم. از حال و هوای هم خبر داریم و این موضوع بسیار ارزشمند است زیرا دیدارهای مکرر و دید و بازدیدهای فامیلی سبب ایجاد انس و الفت بیشتری میان خانواده‌ها می‌شود.
وی بیان کرد: به خانواده‌ها توصیه می‌کنم از این فرصت‌های دورهمی استفاده کنند، دنیا خیلی بی‌ارزش است و زمان سریع می‌گذرد. روزهای روزگار ما گذرا و ناپایدار هستند و دوامی ندارند پس چه بهتر که بتوانیم از کمترین فرصت‌ها بیشترین و بهترین استفاده را داشته باشیم.

تجلیل از نسل نخست
در بخش پایانی برنامه، از نخستین نسل آقابزرگ و شاه‌باجی خانوم تقدیر شد. یک دختر، دو داماد و یک عروس تنها بازمانده‌های نسل نخست این خاندان هستند که هرکدام برای خودشان سن و سالی دارند. از آن‌ها دعوت کردند تا به روی سِن بروند و سپس در حضور نوادگانشان، از این ریش‌سفیدان تجلیل شد.

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند
ربابه نوربخش متولد 1338 است که 5نوه دارد. دختر حاج اصغر آقای نوربخش است که او نیز نوه ارشد آقابزرگ بوده و به گفته خودش مرحوم آقابزرگ به نوعی هم پدربزرگ پدرش و هم پدربزرگ مادرش بوده است. نوربخش اظهار کرد: از دوران کودکی خود آقابزرگ را به خاطر دارم. او مردی باتقوا، مردم‌دار و از کسبه معروف و قدیمی مشهد بود و از آنجایی‌که من نوه بزرگ آقابزرگ بودم، محبوبیت خاصی برای او داشتم. به یاد دارم زمانی که خیلی کوچک بودم، هنگامی که به منزل آقابزرگ می‌رفتیم، از ظرف شیرینی برنجی که در کنار خود داشت، به ما شیرینی می‌داد.
وی در ادامه افزود: برپایی جلسات در قالب این دوره‌ها، سبب ایجاد وحدت، مودت و دوستی میان اعضای فامیل می‌شود که امید دارم این فرهنگ صله رحم در تمام خانواده‌ها و فامیل شکل بگیرد. زیرا همین دید و بازدیدها ناراحتی‌ها و کدورت‌ها را به حداقل می‌رساند و حتی از بین می‌برد. فامیل ما اهل غیبت و دروغ نیستند و کسی به دیگری کاری ندارد، به جز در موارد خیر؛ حتی زمانی که مشکلی برای یک نفر در فامیل پیش بیاید همه دست به دست هم می‌دهند و با تکیه بر جمله معروف بنی‌آدم اعضای یکدیگرند، کمک‌رسانی می‌کنند.

دوستی‌های دیرینه و قدیمی
علی طباطبایی، یکی دیگر از حاضران در این نشست خودش را این‌گونه معرفی کرد: معمولا در فامیل ما، ازدواج‌ها فامیلی انجام می‌شود؛ به همین دلیل من از دو طرف منتسب به آقابزرگ هستم. مرحوم آقابزرگ فرزندی با نام حاج مهدی‌ آقا داشت که نام دخترش عذرا بود. عذرا خانم مادربزرگ من است. از طرف مادری هم، آقابزرگ فرزندی با نام خانم‌جان داشت که نام دخترش زینت‌سادات بود. من نوه زینت‌سادات نیز هستم، یعنی اینکه پدر و مادرم با هم نسبت دارند.
وی از برگزاری این برنامه ابراز خوشحالی کرد و گفت: یکی از فواید برگزاری این دورهمی این است که به‌واسطه آشنایی با فامیل، رفاقت‌های دیرینه‌ای هم با برخی از آن‌ها پیدا کرده‌ام. هیچ دوست غریبه‌ای ندارم و 5تا دوست صمیمی من از اعضای همین فامیل هستند. شاید نسبت‌های فامیلی دوری داشته باشیم اما دوستان نزدیکی هستیم. من نیز ترجیح می‌دهم، روابط دوستانه فرزندم از این جمع و فامیل باشد، زیرا در این صورت خیالم راحت است و دغدغه دوستان غریبه فرزندم را ندارم.

عکس و شام
در انتهای مراسم نیز، به رسم عادت هرسال، نوادگان و حاضران در دورهمی، دسته‌جمعی در کنار هم ایستادند و عکس یادگاری گرفتند. عکسی که به قول خودشان، برای نسل‌های بعد، یادآور دوام و بقای روابط فامیلی است. سپس همگی برای پذیرایی به تالار شام رفتند.