محسن‌های داوری در گذر زمان

مرتضی اخوان - امروز روز جهانی داوری است؛ روزی که جهان به احترام قاضیان مستطیل سبز فوتبال، کلاه از سر برمی‌دارد. مردانی که در دادگاه فوتبال به قضاوت خطاها و اشتباهات فوتبالیست‌ها می‌نشینند. مردان قضاوت با قاطعیت قانون را اجرا می‌کنند؛ قانونی که جهان فوتبال را زیباتر کرده و این رشته ورزشی را به پُرمخاطب‌ترین رشته دنیا بدل می‌کند. دراین‌میان برخی داورها با عملکرد تحسین‌برانگیزشان، برخی با حاشیه‌هایشان و برخی دیگر حتی با چهره‌هایشان در یادها می‌مانند. داوری کشورمان هم در طول سال‌های درازی که توپ گرد مستطیل سبز چرخید و هواداران را روی سکوها یا پشت جعبه‌های جادویی در منزلشان از فرط شادی به هوا فرستاد یا از حرارت غم گوشه‌نشین کرد، چهره‌های بنامی را به خود دید. مردان قضاوت فوتبال خراسان هم دراین‌میان همواره بر بام داوری کشور عرض‌اندام کردند. به‌مناسبت روز جهانی «داوری»، به سراغ داستان 2 سرداور بازنشسته فوتبال استان محسن ترکی و محسن قهرمانی رفته‌ایم؛ 2داوری که سرآمد داوری فوتبال خراسان بعد از انقلاب هستند و با ویژگی‌های مختلف شخصیتی به اوج قله افتخار در داوری کشور رسیدند و حالا هر کدامشان در دوران بازنشستگی مسیری را در پیش گرفته‌اند.

شروع از دبیرستان ورزش
یک سال اختلاف‌سنی میان 2 محسن داوری فوتبال استان، هیچ‌گاه مسیر رستگاری آن‌ها در مستطیل سبز را از هم جدا نکرد. محسن ترکی 20تیر52 و محسن قهرمانی 9تیر53 به دنیا آمدند؛ 2 داوری که آغاز مسیر مشترکشان در عرصه داوری دبیرستان ورزش بود. جایی که استاد بیهقی، پدر داوری خراسان، ستاره‌های آسمان داوری شهر را از آنجا چید. محسن ترکی و قهرمانی هر 2 از همان دوران دبیرستان به تشویق بیهقی به‌سمت داوری فوتبال رفتند و با کاریزما و شخصیتی که داشتند، توانستند از همان سال68، رسما وارد دنیای قضاوت شوند. محسن ترکی که یک سال از قهرمانی بزرگ‌تر است، یک سال هم بیشتر از او در لیگ برتر سوت زد. ترکی سال95 از دنیای داوری خداحافظی کرد و قهرمانی که در سال‌های آخر، حاشیه‌ها هم او را دل‌آزرده کرده بود، سال94 از داوری کنار گرفت.

حضور در دنیای قضاوت‌
نخستین قضاوت‌ها همیشه در یادها می‌ماند. محسن‌ قهرمانی با سبک خاص داوری‌اش نخستین دیدار لیگ‌برتری‌اش را بی‌حاشیه سوت زد. او در سال82 برای اولین‌بار در لیگ برتر دیدار ذوب‌آهن و برق شیراز را در فولادشهر اصفهان سوت زد. برای محسن ترکی اما نخستین قضاوت‌ها برخلاف روحیه‌اش بی‌حاشیه نبود و با قاطعیتی که در دادن کارت قرمز داشت، خیلی زود چهره شد؛ آن‌هم زمانی که دادن کارت قرمز به این راحتی‌ها نبود و هر داوری جرئت بیرون‌آوردن این کارت را از جیبش نداشت.

مسیر دوگانه محسن‌ها
هم‌نسل‌های طلایی در مسیر داوری‌شان در مستطیل سبز موفقیت‌های زیادی داشتند. محسن ترکی نخستین داور ایرانی بود که بعد از 14 سال حضور قاضیان خارجی در شهرآورد پایتخت، در سال87 بازی استقلال و پرسپولیس را سوت زد، با 7 بار داوری در شهرآورد، رکورددار قضاوت در مهم‌ترین بازی لیگ ایران است. درآن‌سو اما محسن قهرمانی تنها یک‌بار فرصت قضاوت در حساس‌ترین بازی فوتبال ایران را به دست آورد؛ هرچند بارها برای قضاوت این مسابقه مهم نامزد شد. ترکی و قهرمانی هر دو در عرصه بین‌المللی، بازی‌های باشگاهی آسیا را بارها قضاوت کردند؛ اما این محسن ترکی بوده که در جام ملت‌های2011 داوری کرد و افتخاری بر افتخارات خود افزود.

سبک متفاوت داوری
محسن‌های داوری فوتبال خراسان هر دو یک ویژگی مشترک داشتند؛ قانون‌مندی و قاطعیت. ویژگی‌ای که هر دو داور فوتبال خراسان را به چهره‌های برتر داوری کشور بدل کرد. اما تفاوت قاطعیت قهرمانی و ترکی در سبک برخوردشان با بازیکنان در میدان بود. ترکی معمولا چهره‌اش درهم بود و روی هیچ صحنه‌ای با بازیکنان مماشات نمی‌کرد و دست‌به‌جیبش برای کارت‌دادن به بازیکنان خوب بود؛ اما قهرمانی قاطعیتش را با برخوردهای محکم و گاهی حتی جروبحث با بازیکنان همراه می‌کرد. قضاو‌ت‌های قهرمانی، صدای خیلی‌ها را درمی‌آورد؛ اما طرف‌داران خاص خودش را هم داشت. طرف‌داران قضاوت‌های قهرمانی برخلاف منتقدانش معتقد بودند نوع قضاوت این داور بر جذابیت‌های بازی اضافه می‌کند. بااین‌همه شجاعت محسن قهرمانی تحسین‌برانگیز بود؛ جایی که دربرابر 100هزار هوادار پرسپولیس در جام حذفی مقابل سپاهان در دقیقه85 علیه سرخ‌ها پنالتی گرفت یا زمانی که نیکبخت محبوب و در اوج آبی‌ها را به‌دلیل فحاشی به هم‌بازی خودش اخراج کرد. تصویر روزنامه جهان فوتبال هنوز قاب خاطره بازی بسیاری از فوتبال‌دوستان است؛ جایی که عکاس این روزنامه تصویر غیرمعمولی از برخورد تند محسن قهرمانی با علی دایی را به ثبت رسانده بود. تصویری که نشان می‌داد قهرمانی ترسی از نام دایی بلندآوازه نداشت و با قطعیت بر سر اسطوره فوتبال ایران فریاد می‌زد و او را وادر به تمکین می‌کرد. این تصویر را آن زمان خیلی‌ها پسندیدند و به اقتدار داور جوان مشهدی آفرین گفتند؛ اما کسی چه می‌دانست که داستان قهرمانی با علی دایی در‌نهایت نقطه پایان زندگی ورزشی او می‌شود. در نقطه مقابل اما محسن ترکی راه متفاوتی را پیمود. او در صحنه داوری ایران، داوری قاطع و بی‌رحم بود که البته برخلاف محسن قهرمانی میلی به جدل لفظی با بازیکنان نداشت. او هم تصمیم‌های سؤال‌برانگیز کم نداشت، مثل 2 پنالتی که برای استقلال در بازی با تراکتور گرفت که یکی از آن‌ها همراه با اخراج حاج‌صفی بود یا پنالتی که برای پرسپولیس در یکی از 4 شهرآورد معروف نگرفت. بااین‌همه ترکی روحیه خبرسازی کمتری داشت و چون اغلب به منتقدان بی‌اعتنا بود، کمتر هم در مظان اتهام قرار می‌گرفت.

پایان ناگهانی و غریبانه
خداحافظی هر 2 محسن داوری فوتبال استان از عرصه قضاوت در مستطیل سبز، درست شبیه خداحافظی‌های بسیاری از ستاره‌های فوتبال کشورمان تلخ بود. محسن قهرمانی 22آذر1394 بعد از قضاوت دیدار استقلال و تراکتورسازی در یادگار امام ناگهان از دنیای داوری خداحافظی کرد؛ آن‌هم درحالی‌که چندین ماه به‌دلیل ماجرای بازی سپاهان و پرسپولیس از داوری دور بود. او در پایان ‌بازی همه را شوکه کرد و با نشان‌دادن جمله «یا امام‌رضا(ع)! آنان را به خدا سپرده و می‌روم» که روی زیرپیراهنش نوشته بود، طعنه‌آمیزاز دنیای داوری رفت؛ عبارتی که خیلی‌ها آن را به دلخوری قهرمانی از ماجرای تهمت‌های علی دایی به او بعد از بازی جنجالی پرسپولیس و سپاهان نسبت دادند. خداحافظی محسن ترکی هم از دنیای داوری ناگهانی و صدالبته غریبانه بود. او در ۱۴دی‌ماه سال۱۳۹۵ پس از گذراندن تست آمادگی جسمانی در دوره بازآموزی و کلاس‌های توجیهی داوری در کیش و در جمع همکارانش از دنیای داوری خداحافظی کرد. ترکی با این شکل خداحافظی بر شایعات درباره آماده‌نبودن خود خط بطلان کشید و نشان داد آنچه او را از لباس قضاوت دور کرد، آماده‌نبودن نبود، بلکه فضای حاکم بر داوری کشور در آن زمان بود.

2مسیر متفاوت بعد از دوران اوج
2 محسن داوری فوتبال خراسان رضوی بعد از بازنشستگی 2 مسیر متفاوت برای ادامه زندگی برگزیدند. یکی از آن‌ها به دنیای آموزش رفت و یکی دیگر در حوزه ورزش آماتوری مسئولیت گرفت؛ 2مسیر جدا که البته هیچ ارتباطی با دنیای داوری ندارد! قهرمانی حالا به‌عنوان یک داور بازنشسته ریاست هیئت انجمن‌های ورزشی خراسان رضوی را به عهده دارد و محسن ترکی هم هنرستان تربیت‌بدنی خودش را در مشهد راه‌اندازی کرده است. 2 سرداور بازنشسته خراسانی البته هراز‌گاهی به‌عنوان ناظر داوری از سوی فدراسیون فوتبال سر یکی از بازی‌های لیگ برتر می‌روند تا همچنان جامعه داوری از وجودشان بهره ببرد. این ساده‌ترین پایان برای ماجرای 2 سرداور نخبه خراسانی است که روزگاری در مستطیل سبز ردای قضاوت به تن می‌کردند و برای فوتبال و ارتقای جایگاه داوری استان می‌جنگیدند.