نمایش یک زیست فرهنگی

هدی جاودانی | از قرن شانزدهم میلادی، کاشفان اروپایی، از روی کنجکاوی و برای درک بهتر جهان پیرامون خود به جمع‌آوری اشیای طبیعی و دست‌سازه‌های انسانی می‌پرداختند اما رونمایی از چنین اشیائی اولین بار در قصر پادشاهان اتفاق افتاده است و پس از آن، بسیاری از اشراف‌زادگان نیز به نمایش این آثار گران‌بها در دکورهای خانه‌های خود روی آوردند. قرار دادن چنین تنوعی کنار یکدیگر، برای برخی با هدف نمایش قدرت خداوند در آفرینش طبیعت و دست‌ساخت بشر بود و برای برخی دیگر با هدف سرگرمی صورت می‌گرفت.
هم‌زمان با گشوده‌شدن موزه‌های عمومی قرن هجدهم میلادی تا عصر شکوفایی جمع‌آوری و حفظ اشیای گران‌بها در موزه‌ها (قرن نوزدهم و بیستم)، اطلاعات مردم‌شناسی مربوط به این اشیا نیز، همراه با آنان گردآوری و مستندسازی شد اما در کشورهای غربی، فرهنگ مردمانی که به دنیای غرب تعلق نداشتند، معمولا به صورتی نمایش داده می شد که آنان را غیرمتمدن و پست‌تر از جوامع غربی نشان می‌داد. از طرف دیگر، احیای چنین مجموعه‌هایی اواخر قرن بیستم، به فاصله گرفتن از بیگانه‌پنداری جوامع دیگر کمک درخور توجهی کرد. مجموعه‌های جمع‌آوری شده در سراسر دنیا، به پیچیدگی‌ها و جزئیات تاریخ جنگ‌ها، مبادلات، حکم‌رانی‌ها، مهاجرت‌ها یا مجازات‌ها، در سطح بومی و جهانی، عمق می‌بخشند و درک آنان را ساده‌تر می‌کنند.
واژه‌ «موزه» اغلب برای گستره وسیعی از موزه‌ها به کار می‌رود که در آن‌ها مجموعه‌هایی از اشیای گردآوری شده و بسیاری از موارد، با هدف نمایش یک ترتیب زمانی، در یک تاریخ خاص، در معرض دید عموم قرار گرفته است. موزه‌هایی از این دست، ممکن است اشیای متنوع بسیاری را در دسته‌بندی‌های موضوعی مختلف شامل شوند و نام موزه‌های عمومی را به خود بگیرند. اما نوع دیگری از انواع موزه وجود دارد که در یک حیطه خاص تاریخی، به جمع‌آوری و نمایش اشیا از دیدگاه مردم‌شناسی می‌پردازد. همان‌طور که از اسم آن برمی‌آید، در «موزه‌های مردم‌شناسی»، به جای نمایش یک ترتیب زمانی تاریخی، تمرکز بر روی نمایش یک فرهنگ خاص است. با نگاهی به موزه‌های مردم‌شناسی دنیا، می‌توان آن‌ها را به دو دسته درون‌مرزی و برون‌مرزی تقسیم‌بندی کرد. موزه‌های مردم‌شناسی با رویکرد برون‌مرزی، گستره وسیعی از مناطق مختلف دنیا را به نمایش درمی‌آورند و در پرداخت مفاهیم نگاهی کلی به آن‌ها دارند. اما در نگاه درون‌مرزی، از آنجایی که مفاهیم دارای چهارچوبی معین و محدود است، نگاهی جزئی‌نگر حاکم می‌شود و جزئیات زیست فرهنگی و اجتماعی مردم هر منطقه با دقت بیشتری به نمایش درمی‌آیند.

«موزه انسان» پاریس یکی از نمونه‌های مشهور موزه‌های مردم‌شناسی در دنیا و زیر مجموعه‌ای از موزه ملی تاریخ طبیعی فرانسه است. هدف اصلی این موزه گردآوری تمام آن چیزی است که انسان را تعریف می‌کند، بنابراین نگاهی برون‌مرزی بر آن حاکم است؛ تکامل انسان، وحدت و تنوع وجودی و نمایش فرهنگی و اجتماعی زندگی او از جمله موضوعاتی است که در این موزه به آن‌ها پرداخته شده است. اگر چه که با مرور زمان این هدف به حاشیه رانده شد و اشیا از منظر زیبایی‌شناختی اهمیت پیدا کرده‌اند، اما همچنان یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های فرهنگی است که از پنج قاره دنیا جمع‌آوری شده و در این موزه وجود دارد.

موزه «تروپن» در آمستردام، به نقطه تلاقی فرهنگ‌های جهان شهرت دارد و از جمله مهم‌ترین موزه‌های مردم‌شناسی اروپاست. در این موزه، مرزهای جغرافیایی کمرنگ شده و تمرکز بر روی درون‌مایه‌هایی قرار گرفته که مردم را در سراسر دنیا به یکدیگر پیوند می‌دهد. زیست متنوع جوامع مختلف آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین، در بخش‌هایی از موزه تروپن با بازسازی محیط زندگی آن‌ها به نمایش درآمده است. اکنون نیز مسائل اجتماعی و هویت، از جمله زندگی بردگان پس از آزادی و اشتیاق مردم دنیا به سفر مکه، موضوعاتی است که در موزه پروتن به آن‌ها پرداخته می‌شود.

اما نمونه‌های کوچک‌تر موزه‌های مردم‌شناسی با رویکرد درون‌مرزی، به موزه‌های مردم‌شناسی موجود در ایران شباهت بیشتری دارد. تمرکز این دست از موزه‌ها بر مناطق بومی کوچک و نمایش زیست فرهنگی-اجتماعی آنان است. «موزه مردم‌شناسی فضای باز تفلیس» از جمله موزه‌ها با رویکرد درون‌مرزی است و نمونه‌هایی از صنایع دستی و معماری محلی مناطق مختلف گرجستان را به نمایش می‌گذارد. موزه در واقع دهکده‌ای تاریخی بر روی یک تپه است، که مجموعه‌ای از خانه‌های بومی، با حفظ ساختار و مصالح به کار رفته در آن‌ها، از بخش‌های داخلی این کشور به آن منتقل شده‌اند.

موزه مردم‌شناسی روسیه، در سن‌پترزبورگ، مجموعه‌ای پانصدهزارتایی از اشیا را مرتبط با مردم‌شناسی و انسان‌شناسی فرهنگی مردم پیش از امپراتوری روسیه به نمایش می‌گذارد.
سبک زندگی مردمانی که در حد فاصل دریای بالتیک در غرب و اقیانوس آرام در شرق زندگی می‌کنند، در قالب مجموعه دست‌سازه‌های انسانی باقی‌مانده از دوران امپراتوری روسیه در قرن هجدهم، در موزه مردم‌شناسی روسیه ارائه می‌شود. اوکراین، بلغارستان و همچنین مردم و قبیله‌های آسیای مرکزی و سیبری از جمله مناطق مورد بررسی در این موزه است.

در خراسان رضوی نیز 15موزه مردم‌شناسی فعال وجود دارد که همگی با رویکردی درون‌مرزی و نگاهی جزئی‌نگر به جزئیات زندگی مردمان بومی مناطق مربوط به خود می‌پردازند. موزه‌های رباط ویرانی در شاندیز، موزه فریمان در خانه یاسمی، موزه کلات در قصر خورشید، موزه زعفران در روستای سنو گناباد و... از جمله موزه‌های مردم شناسی خراسان است. همچنین سه موزه مردم شناسی قرایی در رشتخوار، خانه موزه شهید مطهری در فریمان و موزه تربت حیدریه نیز آماده افتتاح است. به جز این هفت موزه دیگر نیز همچون موزه باستان شناسی خلیل آباد، موزه آب گناباد، موزه ابریشم بایگ و... نیز در حال انجام است. به جز این موزه مردم شناسی مهدی قلی بیگ در مشهد نیز زیر نظر آستان قدس رضوی فعال است.