الندشت در گذر زمان

نجمه موسوی‌زاده - همان‌طور که در پیشینه تاریخی و نیز در بخش‌های مختلف تاریخ معاصر مشهد آمده است، شهر مشهد تا اوایل سال1300 هجری شمسی یعنی تا پایان قاجاریه و آغاز پهلوی فقط دارای یک خیابان از غرب به شرق شهر بود که با 4ردیف از درختان و نهر آبی در وسط احداث شده بود. ضلع غربی آن را بالاخیابان و ضلع شرقی آن را پایین‌خیابان می‌گفتند. آن‌زمان شهر دارای برج و بارو و دروازه بود که برای ورود و خروج مردم و بار و بنه و کالسکه و... از آن‌ها در دروازه شهر عوارض گرفته می‌شد.
شهر مشهد فقط دارای چند محله از جمله محله بزرگ و قدیمی و پرجمعیت نوغان، محله چهارباغ و سراب، محله سرشور، محله عیدگاه و محله پایین‌خیابان و بالاخیابان بود که هر کدام برای خود یک گورستان داشت. کم‌کم با گسترش شهر مشهد و رشد جمعیت شهر به‌دلیل تحول در نظام اجتماعی کشور و ازدیاد وسایل نقلیه جاده‌ای، مسافرت و همچنین مهاجرت به این شهر، روستاها و مزارع اطراف به بافت شهری پیوست که یکی از این مزارع، باغ الندشت است.

باغ «مشرف» یا «الندشت»
کاظم ابراهیمی متولد1344 ساکن محله بهشتی جزو کشاورزان باغ الندشت بوده است. او از آن روزها این‌چنین برایمان گفت: در زمان مهندس قوام من در این باغ کشاورزی می‌کردم. آن‌زمان درختان سیب، گلابی، گردو، توت و... در باغ بود. پشت اداره آستان قدس تخته‌ای صاف بود که در آن توت فرنگی هم می‌کاشتند و بعد از آن قسمت توت فرنگی‌ها را ما کشاورزی می‌کردیم. باغبان باغ الندشت آقای میرسیدی و کشاورزان باغ حاج خانم ابراهیمی، حاج مهدی مهدوی و نورمحمدی بودند، البته نام برخی را هم فراموش کرده‌ام.
این کشاورز قدیمی باغ الندشت ادامه داد: این باغ را با آب استخر کوهسنگی آبیاری می‌کردیم. باغ سرسبز و بزرگی بود. آن‌زمان دور تا دورش دیوار بود و یک در آن در حاشیه خیابان کوهسنگی قرار داشت و در دیگرش در خیابان کوهسنگی8 یا کوچه کانادا بود. ابراهیمی توضیح داد: کارخانه کانادا در خیابان کوهسنگی8 قرار داشت برای همین آن خیابان را کانادا می‌نامیدند. این خیابان حد فاصل دو باغ «الندشت» و «مشرف» بود که اکنون اثری از باغ مشرف برجای نمانده است و برخی به اشتباه تصور می‌کنند نام آن باغ هم الندشت بوده است.

باغی بزرگ برای مردم
سیدحسن کلالی‌نژاد که حدود 90سال از سنش می‌گذرد هم از آن سال‌ها این چنین تعریف کرد: الندشت باغ بزرگی بود که مردم به داخل آن رفت و آمد داشتند و از میوه‌هایش استفاده می‌کردند. در بزرگی مقابل مسجد النبی داشت و وسعت باغ آن‌قدر بود که ابتدا و انتهایش معلوم نبود. درست نمی‌دانم اما شاید بتوان گفت 5الی 6هکتار زمین بود. وی ادامه داد: این باغ متعلق به آستان قدس بود و یکی از ادارات آستان قدس هم در آنجا قرار داشت که با ساخت‌وسازهای انجام شده هم باغ کوچک شد و هم آن اداره را از اینجا بردند. یادم هست درختان سیب، گلابی، توت و... در این باغ بود که مردم از آن استفاده می‌کردند و کودکان خاطرات خوشی در آن داشتند.

الندشت یا دیمه‌زار
بهزاد چوپانکاره، مشهدپژوه، با بیان اینکه الندشت یا همان مزرعه الندشت جزو موقوفات آستان قدس رضوی بوده است، اظهار کرد: از این مزرعه در زمان نادرشاه به صورت علمدشت نیز نام برده شده اما در طومار علیشاهی نام این آبادی الندشت به معنای دشت بلند یا غیر آبگیر و دیمه‌زار ذکر شده است.
وی ادامه داد: در طومار عضدالملک حدود «مزرعه الندشت» این‌چنین معرفی شده است که از یک طرف به مزرعه سعدآباد و از طرف دیگر به اراضی زرگران می‌رسیده و حد فاصل کوهسنگی، روستای دستجرد و روستای تقی‌آباد و در کنار خندق بزرگ قدیمی شهر قرار داشته است. چوپانکاره با اشاره به اینکه در کتب مختلف از وجود یخدانی در این اراضی خبر داده شده است، بیان کرد: الندشت باغی بی‌انتها بوده به این معنا که وسعت آن به حدی زیاد بوده که انتهای آن قابل مشاهده نبوده است، به طوری که محمدکاظم مروی درباره حمله افغان‌ها به مشهد در سال1143 هجری قمری نوشته است که یک روز عرصه اصلی کارزار صحرای علمدشت و زرگران بوده است.
این مشهدپژوه یادآور شد: این روستا که آبادی یا قلعه آن در نزدیکی فلکه یا میدان الندشت کنونی در خیابان کوهسنگی قرار داشت، از حدود نیمه قرن پیش به شهر مشهد اضافه شد اما ساخت‌وساز در اراضی آن از اوایل این قرن آغاز شد به ‌طوری که بیمارستان امام رضا(ع) در اراضی الندشت احداث شد.
وی خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است مطابق کتب تاریخی الندشت روستا نبوده بلکه باغ بزرگی بوده که بعد از مدتی به شهر اضافه شده و هنوز هم آثاری از این باغ در شهر باقی مانده است. گرچه برخی مردم مشهد این آبادی را علمدشت می‌خوانند اما میدان مزبور توسط شهرداری الندشت نام‌گذاری شده و اراضی وسیع آن جزو شهرداری‌های مناطق1و 8 است.