در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی یک پایان نامه قدیمی وجود دارد که در آن دانشجویی با نام ««اکبر توکلی راد» تلاش کرده آمار دقیقی از معادن استان خراسان ارائه دهد. نکته قابل توجه این پایان نامه سال نگارش آن است؛ 1358، یعنی سال آغاز جنگ 8ساله ایران و عراق که کمبود بودجه و مشکل تأمین هزینه های استخراج را رقم زده و سبب تعطیلی بسیاری از معادن استان خراسان شده است. با این همه او تعداد معادن فعال خراسان را 130معدن ذکر کرده و می نویسد:«هر ساله تعدادی معدن دیگر هم کشف می شوند که هنوز به بهره برداری نرسیده اند. مثلا سال گذشته(1357)55 پروانه اکتشاف معدن صادر شده است که متراژی معادل 2200متر مربع داشته اند.» او همچنین در ادامه به بررسی معادن کشف شده از 10سال گذشته می پردازد و می گوید: « در این یک دهه(1347 تا1357) حدود 1498 معدن در خراسان کشف شده اند.» توکلی محصول این معادن را از نظر فراوانی به ترتیب فیروزه، مس، سرب و روی، آهن، زغال سنگ، کُک، گل سفید و منیزیت، بنتونیت، خاک نسوز، پنبه نسوز، کرومیت و نمک، فلورین، سیپولیت، سیلیکات مس، فلدسپات، خاک سرخ، منگنز و براکس و مواد رادیواکتیو می داند اما تاکید میکند که مهمترین معدن خراسان«فیروزه» است.او مینویسد:هم اکنون دو معدنِ دارای پروانه بهره برداری در استان وجود دارد که یکی معدن فیروزه نیشابور و دیگری معدن فیروزه نیگان در کاشمر است: «حفره ها و غارهای قدیمی که در اثر استخراج سنگ فیروزه در نقاط مختلف معدن مشاهده می شود، قدمت آن را به چندصد سال قبل می رساند. عمق حفره ها در بعضی نقاط تا20 متر هم می رسد که محلی ها به آن«پیشکارهای شدادی» می گویند.
مس
براساس نوشته توکلی، مهم ترین معدن مس استان، معدن« قلعه زری» در جنوب بیرجند است که در آن دوران سالانه 30هزار تن مس از آن استخراج می شده است. او تأکید می کند که جز این معدن، باقی معادن مهم مس خراسان نظیر معدن مس و سرب تکنار در سبزوار در حالت نیمه تعطیل قرار دارند که دلیل آن هزینه های هنگفت استخراج است.
سرب و روی
او ادامه می دهد: «در خراسان بیش از 10 معدن سرب و مخلوط سرب و روی شناخته شده و مورد بهره برداری قرار گرفته که همه آن ها در سال های اخیر تعطیل شده اند. معادن سرب نایبند، چاه سرب و ازبکوه در زمان فعالیت از اهمیت خاصی برخوردار بوده اند. هم اکنون هیچ یک از معادن سرب و مخلوط سرب و روی استان بهره برداری نمی شود و این معادن یا به صورت موقتی یا دائمی تعطیل شده اند.
پژوهش او درباره معادن آهن هم دارای این اطلاعات است: «در استان، از 7 معدن بزرگ آهن، 2معدن آهن؛ معدن آهن نیزار و پیوه ژن، دارای پروانه بهره برداری هستند. طبق بررسی و مطالعاتی که یک شرکت خصوصی درباره ذخایر آهن این معادن انجام داده، هم اکنون ذخیره قطعی کارخانه های آهن در خراسان به مرز 80میلیون تن رسیده که این مقدار سنگ آهن می تواند خوراک کارخانه ذوب فولاد خراسان را با مصرف 500 تا 600هزار تن در سال به مدت 80 سال تأمین کند.
معدن زغال سنگ
به گفته او، بر اثر عملیات اکتشاف و پی جویی هایی که طی آن سال ها(1358)از سوی دولت در منطقه طبس انجام شده، ذخیره در خورتوجهی از ماده معدنی زغال سنگ به دست آمده است که مقدار آن را از جنوب غربی نایبند تا منطقه رباط خان و پشت بادام تخمین زده اند: «ذخیره زمین شناسی زغال سنگ این منطقه چندین میلیارد تن برآورد شده است.
کک
توکلی راد درباره معادن کک نیز می نویسد: «در کارخانه جات قند ،جهت تصفیه شربت قند از کک به عنوان سوخت کوره آهک پزی استفاده می شود. طبق این بررسی برای فعالیت کارخانه های قند خراسان سالانه 17 هزار و 600تن کک مورد نیاز است که 12هزار تن آن از معادن خراسان و باقی از دیگر معادن کشور تأمین می شود.»
گل سفید و منیزیت
بر خلاف دیگر مواد معدنی که در نقاط مختلف استان پراکنده اند، ذخایر گل سفید به طور عمده در سه منطقه بیرجند، جلگه رخ و قائن متمرکز شده اند که پس از پوست گیری و بسته بندی در بازارهای مشهد و تهران به فروش می رسند. گل سفید ترکیبی از اکسیدهای منیزیم و کلسیم است که در صنعت رنگ سازی استفاده می شود.
آن طور که این محقق نوشته گویا از منیزیت در ساخت آجر و آلیاژهای دور آلومینیوم و برخی قطعات هواپیمای جت، پزشکی و داروسازی استفاده می شود و در این سسال،5معدن منیزیت در مناطق حوض سفید، میناخو، چاکندوک، پیازی و ده قلعه قرار دارد که در حال تجهیز شدن برای بهره برداری هستند.
دربخشی از این پژوهش آمده است:«بنتونیت نوعی رس است که از آن در عملیات حفاری چاه های نفت استفاده می شود. ذخایر بنتونیتِ خراسان به شکل پراکنده در 6معدن در جنوب فردوس و کاشمر وجود دارند که مجموع ذخیره آن بیش از 5میلیون تن برآورد شده است.»
خاک نسوز
3معدن خاک نسوز در گناباد، کفترکوه و رباط خان وجود دارد که از سال 56 تعطیل شده اند. این محصول ماده اولیه کارخانه آجر نسوز خراسان را تأمین می کند.
پنبه نسوز
برابر پژوهش توکلی راد، ذخایر پنبه نسوز استان در دو منطقه حاجات نهبندان و گل ختمی مشهد شناسایی شده، ولی گواهی نامه کشف آن صادر نشده بوده است: « پنبه نسوز در لوله سازی و ساخت صفحات آزبست و نظایر آن و همچنین به عنوان عایق در صنایع استفاده می شود.»
کرومیت
معادن کرومیت استان هم گویابسیار زیاد و در 3 ناحیه سبزوار، تربت حیدریه و فریمان قرار دارند .
نمک
او درباره معدن نمک هم مینویسد:«خراسان دارای 3 معدن نمک سنگی در سلطان آباد، عمارلو و حصار یزدان نیشابور با مقدار سالانه 10هزار تن و 4معدن نمک آبی در تربت جام، جاجرم، طبس و سبزوار است که سالانه4هزارو500 تن استخراج دارند. قیمت هر تن نمک در مشهد700ریال است.»
با تشکر از: محمدمهدی مرتضوی و راحله یگانه در کتابخانه تخصصی تاریخ ،
مرکز اسناد آستان قدس رضوی