در این ستون به پرسش های شما درباره حکم مسائل مختلف از نظر شرعی پاسخ خواهیم داد. شما مخاطبان گرامی می توانید پرسش های خود را به شماره پیامک 30007289 با ما در میان بگذارید.
سؤال: آیا این حدیث از پیامبر(ص) یا ائمه(ع) نقل شده است و صحت دارد: «در هنگام معامله یا خرید، برای گرفتن تخفیف، آنقدر چانه بزنید که عرق کنید؟»
پاسخ اجمالی
جمعبندی روایات موجود در این زمینه، ناظر به آن است که افراد باید تلاش کنند در معاملات خود ضرر فاحش نکنند و اموال خویش را بهسادگی در اختیار افراد گرانفروش و کلاهبردار قرار ندهند. در همین راستا اگر خریدار، قیمت اعلامشده ازسوی فروشنده را -بهویژه در کالاهای ارزشمند و گرانقیمت- بیشتر از حد معمول بداند، بهتر است با چانه زدن، قیمت اعلامی را برای منافع خود کاهش دهد، با این حال درمورد کالاهای کمارزش یا آن دسته از کالاهایی که قیمت اعلامی آنها عرفا قیمتی مقطوع بهشمار میآید، توصیه شده است که بر چانهزنی اصرار نشود.
چانه زدن
چانه زنی توصیهای به فروشندگان است که مبادا از ترس گرانفروشی، به مفتفروشی روی آورند و در درازمدت، ورشکستگی خود را رقم بزنند.
نهی از چانه زدن
البته در برخی روایات از چانه زدن در برخی مواقع نهی شده است:
پیامبر اسلام(ص) در وصیت خود به امامعلی(ع) فرمودند: «در خرید چهار چیز چانه مزن: گوسفند براى قربانى عید، کفن، برده و کرایه سوارى براى رفتن به مکه».(الخصال، ج یک، ص245).
امامحسن(ع) با پای پیاده به سفر حج رفته بودند. در اثر پیادهروی زیاد، پاهای ایشان ورم کرد. برخی خدمتکاران به ایشان پیشنهاد دادند که بر مرکب سوار شوند تا اندکی از ورم پای ایشان بخوابد. امام در جواب فرمودند: «هرگز! زمانی که به کاروانسرای بعدی رسیدیم، روغنی برای این ورم پایم بخرید و در خرید آن چانه مزنید».
امامسجاد(ع) به کارگزار خویش فرمودند: «هرگاه براى حج، نیازمندیهای مرا تهیه میکنى، آن را بخر، ولى با فروشنده درباره قیمت آن، گفتوگو مکن و چانه مزن».
دیدگاه فقها درباره این روایات
فقهای شیعه دیدگاههای مختلفی در جمعبندی این دو دسته روایت بهظاهر ناهمخوان دارند:
1. با افراد باایمان نباید چندان چانه زد اما دربرابر افراد بیایمان، چانه زدن رواست.(مجلسی، روضهالمتقین فیشرح منلایحضرهالفقیه، ج4، ص91).
2 . تنها در کالاهایی که خرید آنها واجب است، چانه زدن مکروه است.(اصفهانی، لوامع صاحبقرانی، ج7، ص156).
3. در معاملات، بهتر آن است که ضرری متوجه طرفین نشود و در همین راستا اگر انسان در معاملهای -بهویژه در اجناس ارزشمند و گرانقیمت- مشاهده کند که قیمت اعلامی یا درخواستی، بسیار بیشتر یا کمتر از قیمت بازار و ارزش واقعی آن کالاست، چانهزنی توصیه شده است و دلایل موجود در روایات جواز نیز ناظر به همین موارد است که میان چانه زدن و ضرر هنگفت کردن، بیشک اولی رجحان دارد و برخی علما بر همین اساس، فتوا دادهاند که «چانه زدن و سختگیرى براى اجتناب از زیان دیدن، مستحب است».(رساله توضیح المسائل، امامخمینی(ره))
بهنظر میرسد این جمعبندی با آنچه در روایات آمده، سازگارتر است. بهعبارت دیگر، در مواقعی که ضرر درخورتوجهی از چانه نزدن متوجه انسان نخواهد شد، نباید شخصیت خود را سبک کرد و به چانهزنی پرداخت، اما در جایی که چانه نزدن، ممکن است خسارت مالی سنگینی را برای خریدار یا فروشنده بهدنبال داشته باشد، باید چانه زد؛ همانگونه که در گزارش چانهزنی امامصادق(ع) در سال گرانی و کمبود گوسفند، آمده بود که احتمال سوءاستفاده گسترده فروشندگان وجود داشت.
4. جز در نمونههای خاصی که در روایات به آنها اشاره شده است و استثنا شدهاند، چانهزنی ایرادی ندارد.