هادی دقیق| در مسیر سبزوار بهسمت شاهرود، بین ریوند و صدخرو، روستایی است به نام مهر؛ روستایی کشیده که از آنسوی جاده پهن شده است و تا مسیر برگشت همین جاده امتداد دارد. در همین امتداد و در منتهاالیه روستا، کاروانسرایی است که همه اجزایش سالم مانده، اما اکنون یک در فلزی کرمرنگ مسیر ورودیاش را بسته است و بازدید کردن از آن به این سادگیها نیست، با این حال تماشای این بنای زیبا و رصد کردن رجبهرج آجرهایش از همان بیرون هم تاحدی ممکن است و حتی دیدن غرفههای بیرون این رباط نیز لطف خاصی دارد. رباط مهر یک مهمانسرای بینراهی بوده که روزگاری، خستگی کاروانهای مسیر جاده ابریشم در آن گرفته میشده است. کاروانسرای مهر که چهل کیلومتر با سبزوار فاصله دارد، سال1363 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت و به تازگی ثبت جهانی شده است.
درخشنده مهری بود پربها
اطراف کاروانسرای مهر را امروز زمینهای کشاورزی گرفته است و حتی در امتداد روستای مهر، روستای کوشکباغ است که همه زمینهای کشاورزی اش، همان دوروبر است. در این فضا که قدم بزنیم، میبینیم آنچه بیش از همه وسط این بیابان بزرگی میکند، همین بنای آجری کاروانسرا با طاقهای فراوان و قشنگش است. اینجا، رباطمهر بین بناهای اطرافش میدرخشد.
اعتمادالسلطنه از روستای مهر به نام روستایی آباد یاد میکند و درباره کاروانسرای آن میگوید: «کاروانسرایی در عهد شاهعباس ثانی در مهر بوده که منهدم شده و جناب حاجیمیرزاابراهیم شریعتمدار، مجتهد سبزوار، کاروانسرایی جدید در نزدیکی کاروانسرای قدیم بنا کردهاند.» بنا به نوشته اعتمادالسلطنه، کاروانسرای قدیمی مهر دو کتیبه سنگی داشته که تاریخ ساخت و نام بانی بنا روی آن بوده است. کاروانسرای نخستین مهر، یک سال پس از کاروانسرای مزینان و بهدست یک نفر ساخته شده است. ظاهرا در آن زمان، یکی از کتیبهها فقط باقی مانده بوده که آن هم نصفهنیمه بوده است. عباراتی مثل «شد از بهر زوار شاه رضا»، «پی مسکن زائران امامعلیبنموسی شهنشاه دین»، «مسافرپناهی که در چهار فصل هوایش بود خرم و دلنشین» و... روی بخشهای باقیمانده کتیبهها به چشم اعتمادالسلطنه آمده است.
با وجود این، در تصاویر اسناد ثبت ملی کاروانسرا، بقایای معماری جلو ورودی رباطمهر دیده میشود که احتمالا چاپارخانه، حوضانبار و مهمانخانه بوده است. این بناها اکنون کامل از بین رفتهاند. نویسندگان کتاب «کاروانسراهای خراسان» اما از نحوه اجرا و برخی عوامل و عناصر معماری احتمال میدهند که کاروانسرای قدیمی کامل تخریب نشده، بلکه در دوره قاجار بهشکلی اساسی مرمت و بازپیرایی شده است.
معماری کاروانسرای مهر
رباطمهر را با پلانی مستطیلشکل و طول 81متر و عرض 68متر و مساحت 5هزارو700متر میتوان وسیعترین کاروانسرای این منطقه محسوب کرد. طرح کلی این بنای زیبا، دوایوانی با غرفههایی در اطراف حیاط مرکزی است، اما غرفههای میانی اضلاع شرقی و غربی بنا نیز نه اندازه ایوان شمالی و جنوبی، بلکه فقط کمی از غرفههای اطرافشان بزرگترند و همین هم حس بنای چهارایوانی را تداعی میکند. در نمای جنوبی کاروانسرا که ورودی بنا نیز آنجا قرار دارد، دو طرف ورودی که بنایی دوطبقه است، درمجموع چهارده غرفه برای بارانداز مسافران تعبیه شده است که همه آنها با طاق جناغی تزیین شدهاند. ورودی بنا نیز بهشکلی زیبا طراحی شده است و ترکیب طاق جناغی بزرگ برای دوطبقه، به طاق هلالی ورودی طبقه اول ختم میشود و به هشتی بنا میرسد. بالای این هشتی نیز شاهنشین کاروانسرا با سقفی گنبدی قرار دارد و از طریق پلههایی که در دو سوی جنوبی هشتی تعبیه شده است، به آنجا میرسد.
پس از هشتی و در امتداد حیاط کاروانسرا، به اتاقی مربعشکل میرسیم که در دو سویش به فضاهایی مستطیلشکل مرتبط میشود و آنها هم به حیاط کاروانسرا باز میشوند. با گذشتن از این فضا به حیاط نسبتابزرگ کاروانسرا میرسیم که ایوانهای شمالی و جنوبی، ایوانچهها و غرفهها و درگاهیهای اسطبل دورتادور آن را فراگرفتهاند. اینجا هم ترکیب طاقهای جناغی و هلالی در اولین نگاه به چشم میآید. هر دو ضلع شرقی و غربی بنا 9غرفه دارند که بهجز غرفه وسطی که بزرگتر و با طاق هلالی است، بقیه آنها با طاق جناغی پوشیده شدهاند. همه غرفههای دورتادور حیاط، یک متر از زمین بالاترند و مکانهایی برای بستن چهارپایان، جلو آنها تعبیه شده است.
ایوان ضلع شمالی حیاط در تقارن با ایوان جنوبی و شامل یک ایوان بلند با شش غرفه در دو طرف آن است. پشت این ایوان نیز مثل ورودی بنا یعنی ایوان جنوبی، یک هشتی است که به اتاقهای فراوان اطرافش دسترسی دارد. درمجموع در قسمت شمالی بنا فضاهایی مفصل و پیچیده ایجاد شده است. علاوهبر این، حوضانباری زیر ایوان شمالی تعبیه شده است که راه ورودی آن از زیر سکوی ایوان است.
اسطبلها هم در چهار گوشه حیاط قرار دارند و کنجهای حیاط را پَخ کرده و حالتی هشتوجهی به آن دادهاند. این ورودیها به تالارهای سرپوشیده و شبستانمانند و از آنجا به فضای پشت غرفهها میرسند. آسمانه چهار شبستان چهارگوشه بنا روی چهار ستون آجری مستطیلی و طاق و تویزه استوار شده است. دالانهایی که از پشت غرفههای حیاط، این شبستانها را بههم وصل میکند، نیز غرفههایی دارد که برای اتراق مسافران در فصلهای سرد سال تعبیه شده است.
درکل، کاروانسرای مهر آنقدر زیبا و سرپا و مستحکم است که یکی از جاذبههای این مسیر بهشمار میرود و حیف است که بدون بهرهبرداری، سالها کنار این مسیر، دود اگزوز و خاک جاده بخورد و درش به روی بازدیدکننده بسته باشد.