دکتر یوسف بینا
شاعر و پژوهشگر
میاسای از آموختن یک زمان
ز دانش میفگن دل اندر گمان
چو گویی که فام خرد توختم
همه هرچه بایستم آموختم
یکی نغز بازی کند روزگار
که بنشاندت پیش آموزگار
یکی از مهم ترین آموزه های اخلاقی که در حکمت های ایرانی و شعرهای حکیمانه فارسی همواره بر آن تأکید شده، اهمیت دانش و آموختن آن است. این نکته در توصیه های بزرگان دین نیز آمده است. در این میان آنچه درخور توجه می نماید، بی کران بودن دانش و لزوم دانش آموختن تا پایان عمر است. البته روشن است که منظور از این آموزه ها و توصیه ها فقط دانش در معنای تخصصی نیست، بلکه علاوه بر آن، گستره وسیعی از دانسته های سودمند برای بهترزیستن را دربرمی گیرد و به نظر می رسد در این مقام «دانش» با حکمت های برآمده از تجربه زیسته انسانی درهم آمیخته است. حکیم توس نیز در برخی ابیات حکیمانه شاهنامه که گاه گاه آن ها را در میان داستان ها از زبان خویش یا از زبان شخصیت های خردمند داستان هایش می آورد، به اهمیت دانش و دانایی اشاره می کند و انسان را محکوم به دانش آموختن تا پایان عمر می داند.فردوسی در این بیت ها می گوید: حتی لحظه ای از آموختن دانش غافل مشو و درباره اهمیت آن تردیدی به دل خود راه مده؛ درست همان وقتی که فکر می کنی خردمند شده ای و هرچه را لازم بوده است آموخته ای، روزگار با تو بازی شگفت انگیزی می کند و تو را در محضر آموزگار می نشاند تا باز هم از او درس بیاموزی!در این بیت ها «میاسای» یعنی غفلت مکن، «زمان» یعنی لحظه، «دل اندر گمان افگندن» یعنی تردید به دل خود راه دادن، «فام» یعنی وام و «توختن» یعنی گزاردن و اداکردن و «فام خرد توختن» در اینجا یعنی حق خرد را اداکردن و به اندازه کافی خردمندشدن، «نشستن پیش آموزگار» نیز به معنای زانوزدن در محضر معلم و مجبورشدن به فروتنی در برابر او برای آموختن است.این بیت ها در زبان فارسی بسیار مشهور و تبدیل به ضرب المثل شده است. طنز و کنایه بسیار زیبایی که در بیت سوم آمده، هنر فردوسی را در آراستن سخن حکیمانه به روشنی نشان می دهد. کلمه «آموزگار» در پایان بیت نیز اگرچه می تواند در معنای عام آن باشد، بدین معنا که روزگار آدمی را در محضر آموزگاری می نشاند تا به او راه ورسم زیستن را بیاموزاند، اما می تواند در معنای خود «روزگار» هم باشد، از آن رو که بزرگ ترین آموزگار آدم «روزگار» است، زیرا در گذر روزگار است که می توان حقایق زندگی را آموخت و البته این آموختن گاه بسیار تلخ است و هزینه گزافی نیز دارد؛ هزینه ای به ارزش عمر آدم.