اشکانیان و شاهکار سکه سازی

هادی دقیق - کشف آتش و فلزات از مراحل مهم سیر تکامل بشر است. از وقتی زندگی اجتماعی شکل گرفت و بشر از گردآوری به یکجانشینی رسید، انسان ها احساس کردند برای گذران زندگی به کمک یکدیگر نیازمندند و می توانند از طریق مبادله مازاد تولیدشان، باقی مایحتاجشان را تأمین کنند. درنتیجه رفته رفته نوع انسان تلاش کرد برای رفع احتیاجاتش قوانینی وضع کند تا بتواند دادوستد را از معامله پایاپای به معاملات گسترده تر سوق دهد. بعدها آتش و فلز نیز در این زمینه کمک بزرگی به انسان کردند و سکه ها اختراع شدند.
در فرهنگ معین زیر واژه «سکه» آمده است پولی فلزین که ضرب شده باشد. البته تمام تعریف سکه این نیست و سکه شناسان معتقدند سکه کتابی دوصفحه ای است که به مثابه پشت و روی سکه اطلاعات گران سنگی از ملت ها و دولت ها به دست می دهد، دولت هایی که علامت ویژه خود را روی سکه می زنند تا عیار آن را مشخص کنند و امضای حکمرانی آن ها باشد و ملت هایی که از فرهنگ و نوع پوشش تا آیین و مذهبشان روی سکه ها درج می شده است.
در این بین، باتوجه به تعریف واژه نامه ها که سکه را نوعی پول می دانند، باید گفت که یک تفاوت عمده ارزش آن را بین پول ها مشخص می کند و به نوعی یکی از رموز ماندگاری و اثرگذاری آن است: اینکه سکه ارزشی ذاتی دارد و پول لزوما ارزش ذاتی ندارد. یعنی پول ممکن است فلزی باشد که به ذات ارزشمند است (سکه) یا پاره کاغذ ناچیزی باشد که هیچ ارزشی ندارد جز اینکه دولتی آن را به عنوان سند امضا و ضمانت کرده باشد (اسکناس).
از نظر باستان شناسی نیز سکه بسیار ارزنده است، زیرا کوچک و از جنس فلز است که این می تواند آن را از آفات طبیعی و فاسدشدن در امان بدارد و همچنین در تیراژ زیاد تولید می شده است که برخلاف بناهای انحصاری و آثار یگانه هنری، نمونه هایی از آن از دستبرد محفوظ می ماند و به دست ما می رسد.
براساس شواهد تاریخی تاکنون، تاریخچه اولین ضرب سکه به احتمال زیاد به سرزمین لیدی (در محدوده جغرافیایی ترکیه امروزی) برمی گردد. قدر مسلم این است که کوروش هخامنشی وقتی سارد، پایتخت لیدی، را تصرف کرد به گنجینه سکه ها و ضراب خانه های آن دست یافت و خود را بی نیاز از ضرب سکه دید تا اینکه در زمان داریوش اول، اولین سکه های منظم در تاریخ ایران ضرب شد. نقش بیشتر سکه های هخامنشی سرباز یا حاکمی است که کمان، نیزه یا خنجر و ... در دست دارد و تصویری تمام قد را نشان می دهد که روی یک زانو به زمین نشسته و زانوی دیگرش خمیده است. البته حکومت های محلی هخامنشی (ساتراپ ها) هم سکه ضرب می کردند که گاهی متفاوت از سکه های مرسوم حکومت مرکزی بود.
بعد از این دوره، اشکانیان نیز که ابتدا در نیسا (در محدوده جغرافیایی عشق آباد در کشور ترکمنستان کنونی) تاج گذاری کردند، از همان ابتدا سکه ضرب کردند. سکه های اشکانی به لحاظ هنری جزو شاهکارهای تاریخ سکه در ایران به شمار می روند. در این سکه ها تصویر نیم رخ فرمانروای اشکانی در حالی که به سمت چپ نگاه می کند نقش شده است، ولی در معدودی از سکه ها صورت فرمانروا به سمت راست است و به ندرت تصویری تمام رخ هم یافت شده است.
نکته جالب در این میان این است که تغییر چهره، حتی تغییر ریش و موی شاهانی که مدتی طولانی سلطنت کردند، روی سکه های این دوره مشخص است. حتی تفاوت کلاه، تاج، گردن بند و خال پیشانی فرمانروا نیز روی سکه ها خودنمایی می کند. پشت این سکه ها نیز نقوش متنوعی از الهه های یونانی و حیواناتی مثل گاو، قوچ، فیل، ماهی، پرنده و نقوش متنوع هندسی حک شده است.سکه های برنزی اشکانی که بین اقشار مختلف جامعه رواج داشت، به دلیل آزاداندیشی شاهان اشکانی، آثاری از عقاید و باورهای متنوع سرزمینشان را انعکاس داده است.در این دوره خط هم روی سکه ها راه یافت و پهلوی اشکانی و یونانی 2 خط غالب برای نوشتن روی سکه ها بودند. یونانی نیز به این علت نوشته می شد که ضراب خانه سلوکیه هنوز برجا بود و فرمانروایان اشکانی نیز تلاش می کردند از شهرهای یونانی نشین خود حمایت کنند.همچنین از دوره مهراد اول تحولی در سکه ایجاد شد. تعداد ضراب خانه ها با گسترش محدوده فرمانروایی افزایش یافت و تاریخ و محل ضرب سکه نیز پشت آن نوشته شد.در کنار ضراب خانه های اشکانی هگمتانه (همدان)، رگا (ری) و لائودسیا (نهاوند)، نام های نیسا و مارگیان (مرو) و آریا (هرات) در محدوده خراسان هم به چشم می خورد که از جمله ضراب خانه های مشهور این دوره بوده اند.