سیدی | «مهدی سیدی»، مشهدپژوه، در کتاب «سیمای تاریخی شهر مشهد»، ا...وردیخان را یکی از سرداران مشهور در دوران شاهعباس اول صفوی معرفی میکند و مینویسد: «ا...وردیخان برای خویش در حرم مقبرهای ساخته، در همان سال درگذشته و در مزار مزبور نیز دفن شده است. وی بهجز موقوفاتی که برای مقبره خویش داشته و اکنون از تصرف وقف خارج شده، موقوفات کرامندی را نیز در شهر مشهد، وقف بر فقرای مجاور و زائر ارضاقدس رضوی کرده است. تولیت این موقوفه که با یکی از علمای عصر صفوی بوده، اکنون به اعقاب همان شخص تعلق دارد و از زمره موقوفات دایر و فعال شهر مشهد است».
«عزیزا...عطاردی» نیز در کتاب «تاریخ آستانقدس»، شرحی بر احوال این سردار میدهد که چنین است: «ا...وردی وقتی والی فارس میشود، معماری از اصفهان به مشهدمیفرستد و این عمارت را میسازد که کار ساختمان آن، سال 1021هجریقمری پایان میگیرد».
این بنا از منظر رواق و گنبد دارای ارزش است. تاریخنگاران آغاز ساخت بنای رواق را 1013هجریقمری نوشتهاند. کار روی این یادگار مانا بیش از هفت سال زمان میبرد و وقتی تمام میشود که ا...وردی نیز با فاصلهای اندک بدرود حیات میگوید. مساحت رواق ا...وردی، ۱۷۱مترمربع است که با کتیبههای فراوان زینت داده شده است. سوای این در گرداگرد آن، میتوان تاریخ ولادت و شهادت امامان معصوم(ع) را که بر سنگ حک شده است، به تماشا نشست. «سیدی»، گنبد سایهانداخته بر مقبره را چنین توصیف میکند: «این مقبره که در شمالشرق گنبد حاتمخانی و شرق توحیدخانه ساخته شده، از رواقهای بسیار هنری و ارزشمند حرم حضرت رضا(ع) است. ساختمان بنا در سال درگذشت ا...وردیخان(1022قمری) به پایان رسیده و خان در آن مدفون شده است. این رواق، بنایی هشتگوش با هشت صفه است. کمترین فاصله اضلاع روبهرو حدود هشتونیم متر و بیشترین آنها حدود دوازده متر است. ارتفاع گنبد از کف را نیز شانزده متر نوشتهاند. دیوارهای گنبدا...وردیخان با کاشیهای نفیس رنگارنگی پوشیده شده است. این رواق در سالهای۱۳۴۰ تا ۱۳۴۷خورشیدی مرمت و نمای بیرونی گنبد آن با مس پوشانده شده است؛ به همین سبب، ظاهرا کبوتران حرم از نشستن بر روی این گنبد پرهیز میکنند، درحالیکه بر روی گنبد طلا مینشینند. از گنبدا... وردیخان در دوره صفوی و نادری، عموما بهعنوان ضیافتخانه و محل صرف شربت استفاده میشده است».
زیباییهای بصری و ارزش معماری رواق و گنبد ا...وردیخان
«عزیزا...عطاردی» نیز شرحی از معماری این بنا در پژوهشهای خود آورده و آن را یکی از بناهای باشکوه و زیبای آستانقدسرضوی توصیف کرده است: «شکل این بنا هشتگوش است و سقف بسیار مجلل و باشکوهی دارد که بینندگان را به طرف خود جذب میکند. کاشیهای رنگارنگ دارای خطوط و نقوش زیبا و دلفریب، در کمال ظرافت و استادی ساخته شده که نظیر آن در عالم کمتر دیده میشود و از نفایس آثار هنری است. در این گنبد باشکوه مجلل، هشت صفه در پایین و هشت صفه در بالا بهصورت غرفه ساخته شده که در داخل هرکدام، کتیبهای نقش خورده است. در زیر گنبد بالای غرفهها نیز کتیبهای بسیار زیبا با خط ثلث نوشته شده و در آن سوره مبارکه جمعه و سوره توحید را حک کردهاند و در صفهای که از آنجا به رواق دارالضیافه میرود، با خط نستعلیق روی کاشیهای معرق این چند بیت را نوشتهاند: «خوش بنایی است این بنا که زند/ فرش او تکیه بر فراز فلک// تا کند رفعت نظر بنهاد/ از مه و مهر و نه فلک عینک// چون بود در جوار روضه شاه/ خردم گفت کامده بیشک// سال تاریخ آن خجستهمقام/ کعبه خلق و سجدهگاه ملک».
کثیرالاضلاعی که گنبد ا...وردیخان را ممتاز کرده است
«مهدی اشراقی» که درباره کاشیکاری گنبدا... وردیخان پژوهش کرده است، درباره معماری آن چنین توضیح میدهد: «این بنا که همزمان با مسجد «شیخلطفا..» در اصفهان ساخته شده، کار امیر معمار اهل اصفهان است که طرح آن بهصورت کثیرالاضلاع اجرا شده و این یکی از دلایلی است که بنا را نسبتبه دیگر ابنیه موجود در حرم، ممتاز میکند».
او در ادامه میگوید: «نمای خارجی صفه جنوبشرقی رواق که در دارالضیافه واقع است، در گذشته سردری بزرگ داشته که محل ورود به رواق بوده است. این بخش، کاملا مقرنسکاری شده و از یادگارهای هنرمندان پیشین [بوده است] و همزمان با ساخت بنای اصلی در عهد صفوی پا گرفته که به ایوان رضا(ع) معروف بوده است. سقف خارجی رواق نیز برای استحکام و محافظت با قطعات و خشتهای مسی پوشیده شده و بهصورت گنبدی درآمده تا از نفوذ باران و رطوبت درامان باشد.»
ناگفته نماند که در سال 1259هجریقمری یعنی در زمان محمدشاه قاجار، استادی مشهدی به نام محمدتقی کاشیساز، قسمتهایی از این رواق را که گویا آسیب دیده بوده است، تعمیر میکند. علاوهبر آن، قطعاتی از کاشیهای معرق مقرنس سقف گنبد بر اثر مرور(گذشت) زمان و حوادث طبیعی ریخته بود؛ بهویژه که از سال 1315 تا 1324خورشیدی درِ این رواق و دارالضیافه را بسته بودند و همین سبب بیتوجهی و تخریب معماری در این بخش شده بوده است تااینکه دستور مرمت آن به وسیله چند استاد ماهر معرقکار اجرایی میشود و چون صنعت کاشیسازی به تکامل کنونی نرسیده بود، بیش از 10سال طول میکشد تا استادان آن دوره بتوانند کاشیهای آسیبدیده را با همان نقش و کیفیت اولیه بازسازی کنند.