هادی دقیق| شهرستان باخرز خراسانرضوی در مسیری تاریخی قرار دارد و در گذشته، هرات را به نیشابور متصل میکرده است. بزرگترین شاهد تاریخی منطقه نیز ویرانههای شهر باستانی «مالین» است. محوطه تاریخی مالین، هسته قدیمی شهر کنونی باخرز است که در جنوبشرق خراسانرضوی، در نزدیکی مرز افغانستان واقع شده است. درواقع از مالین امروزه فقط تپهای باستانی در جنوب باخرز باقی مانده که حالا دیگر چسبیده به شهر است و آوازه بزرگیاش در تاریخ، مورخان را بهسوی خودش کشیده است. این محوطه بهدلیل فراوانی مواد فرهنگیاش-بهویژه نمونههای سفالی و نیز تداوم استقرارهای انسانی- در مطالعات باستانشناسی و تاریخ سدههای نخستین اسلامی خراسان اهمیتی ویژه دارد. باخرز مدارک دیگری هم دارد که بر تاریخش دلالت میکند که از جمله میتوان به سنگافراشتههای منطقه اشاره کرد؛ سنگافراشتهها به سازههای سنگی بلندی گفته میشود که بهشکل عمودی در زمین قرار میگرفتند و بخش بزرگی از آنها بیرون از زمین بوده است. پیشینه سنگافراشته در ایران زیاد است و تقریبا در همهجای کشور هم یافت میشوند. باوجوداین ازآنجاکه سنت تدفین در ایران با فرهنگ و آیینهای اقوام مختلف گره خورده است، برخی از این سنگافراشتهها به سنگِ گور افراد تبدیل شدهاند. شاید بشود معروفترین و گردشگرپذیرترین آنها در شرق ایران را مربوط به گورستان خالد نبی در شهرستان گنبدکاووس استان گلستان دانست. در نمونههای باخرز نیز سنگافراشتهها نشانه گور شخصی خاص هستند.
سنگافراشتههای دیدنی سوران
یکی از جالبترین نمونههای سنگافراشتههای منطقه باخرز مربوط به قبرستان تاریخی سوران است که خرداد1386 در فهرست آثار ملی ثبت شده است. بنا بر آنچه در گزارش ثبتملی این اثر آمده است، قبرستان تاریخی سوران مربوط به سده نهم تا دوازدهم هجری قمری است. تپه تاریخی و قلعهسنگی سوران هم از دیگر بقایای باستانی این روستاست که تاریخشان به سدههای نخستین و میانی اسلامی برمیگردد.
روستای سوران در بخش میانولایت و تقریبا در چهلکیلومتری غرب شهرستان تایباد قرار دارد. قبرستان تاریخی سوران نیز در پانصدمتری شرق روستاست. البته محلیها این قبرستان را بهنام «مزار پیر» نیز میشناسند؛ زیرا قبر چند عارف نامی منطقه هم در آن قرار دارد.
همچنین بلندترین سنگافراشته این قبرستان بیش از چهار متر ارتفاع دارد و رد حکاکیهای دست و کتیبهها روی این سنگمزارها توجهبرانگیز است. رویهمرفته از دامنه کوههای مشرف به آبادیهای جنوب باخرز رودی فصلی بهنام «مرغزار» جریان میگیرد که از آبادیهای استاد، شیزن، سوران، جوزقان و مشهدریزه میگذرد.
روستاهای اطراف این رود، جایگاه سنگافراشتههای باخرز هستند و قبرستان سوران هم در همین مسیر قرار دارد. قبرستان تاریخی سوران تقریبا فضایی بیضیشکل را دربر میگیرد و پنج متر از زمینهای اطرافش بلندتر است. سنگقبرهای بلند این قبرستان کتیبهای در قسمت بالاییشان دارند، اما سنگگورهای کوچک، کامل با کتیبه پر شدهاند. کتیبهها نیز معمولا داخل نقوش هندسی نقش شدهاند و شامل آیات قرآن و نام افراد دفنشده زیر سنگافراشتهها هستند. در قبرستان تاریخی سوران هیچ سفال یا فضای معماری یافت نشده است؛ در نتیجه فقط محل دفن مردگان بوده است. سنگهای عمودی این قبرستان چنان از دور چشم رهگذر را خیره میکند که هرکس از کنار آن رد شود، برای نشاندن عطش کنجکاویاش هم که شده، به آن سر میزند و تلاش میکند برخی از نوشتههای روی سنگها را بخواند.
بیشترین و بلندترین سنگافراشتههای باخرز در قبرستان تاریخی سوران قرار دارند و تنوع و فراوانی آنها حاکی از حضور اقوام مختلف در اینروستاست. قدیمیترین سنگقبرهای این قبرستان تاریخ 898قمری و جدیدترین آنها تاریخ 1127قمری را بر خود دارد. یک نمونه از سنگافراشتههای قبرستان سوران که تقریبا 4.5متر ارتفاع و نیممتر عرض و بیستسانتیمتر قطر دارد، مربوط به شخصی بهنام امیرسلطان عماد است. این سنگ رسوبی کرمرنگ که تقریبا سالم مانده است، کتیبهای قاببندیشده در قسمت بالاییاش دارد. روی کتیبه آن نیز با خط ثلث آیاتی از قرآن و نام متوفا آمده است. تاریخ درگذشت او اما چندان خوانا نیست. «یا علی(ع)» و «یا محمد(ص)» نیز از دیگر عباراتی است که روی آن دیده میشود.
سنگافراشتههای سوران، یادگار دنیای شرق
رجبعلی لبافخانیکی، باستانشناس خراسانی، در مقالهای در شماره هجده و نوزده مجله «اثر» با عنوان «سنگافراشتههای مزارات باخرز»، مشخصا سنگافراشتههای آذربایجان و گنبدکاووس را الهامگرفته از سازههای معماری میداند و میگوید: برخلاف این نوع که کتیبه ندارند، سنگافراشتههای باخرز روی سطح صاف سنگ ایجاد شدهاند تا مطلبی درباره معرفی و تجلیل متوفا بر آن بنگارند. بهعبارت دیگر سنگ حکم تابلویی را داشته که موارد لازم روی آن نوشته میشده است. البته این تابلوها هرچه بزرگتر و بلندتر و مرغوبتر بودهاند، شاید اشرافیتر و نشانه حرمت دنیایی متوفا بودهاند.
لباف در همین مقاله معتقد است این سنگگورها یا نماد و یادآور منارهها و میلهای اوایل اسلاماند یا از نمادهای پرستیدنی اقوام شرقی گرفته شدهاند که در هر دو صورت رهآورد اقوام مهاجم شرق ایران بودهاند. او یکی از تأثیرگذاران این سنت تدفین را آلکرت میداند که سال 643 تا 792هجری بهپایتختی هرات، حکومت بر شرق خراسان را از مغولان هدیه گرفته بودند و میگوید: در هرات که مرکز آلکرت بود نیز انبوهی از سنگافراشتههای همسان سنگافراشتههای باخرز در قبرستانهای مجاور مقابر عارفان، از جمله خواجهعبدا...انصاری وجود داشتند. باوجوداین، این سنگافراشتهها هرچه باشند و از هرجا آمده باشند، میراث ارزشمند فرهنگی سرزمینمان هستند و باید از آنها محافظت کرد.