زینبی| فصل گرما که از راه میرسد، هیاهوی میوهها هم به راه میافتد. مغازههای میوهفروشی از آمدن میوههای تابستانی، رونق و رنگورو میگیرد؛ البته میوهفروشیها در روزگار ما آنقدر با زندگی روزمره مردم آمیخته شدهاند که دیگر به از کجا آمدن آنها و چگونگی رسیدنشان به دست خودمان فکر نمیکنیم، بهطوریکه پیدا شدن میوههای استوایی از دیگر کشورها در سوپرمیوه سرکوچهمان بهنظرمان آنقدر طبیعی میرسد که شاید یکبار هم از خودمان سؤال نکنیم چطور این میوه سر از محله ما درآورده است، حتی هوس کردن میوه تابستانی در زمستان هم برایمان عادی شده است.
اما در گذشته ماجرای رسیدن میوه به سبد خانوار به همین راحتی نبود. آن زمان هر میوه را فقط میشد در فصل خودش نوبر کرد و تعداد میوههای هر شهر هم محدود میشد به آنهایی که در باغهای اطراف آن شهر یا روستاهای اطراف کشت میشد.
مسئله نبود حملونقل مناسب و جادههای صاف و روبهراه، هرگونه ترابری را برای انتقال میوههای یک شهر به شهر دیگر میبست. به گفته مشهدیهای قدیمی، آن زمان میوههای مهم خراسان عبارت بودند از: انگور، پسته، انجیر، توت و انار.
در بعضی منابع مکتوب نیز درباره میوههای خراسان حرفهایی زده شده است؛ بهطور مثال حمدا... مستوفی(قرن هشتم) درباره ولایت ترشیز(کاشمر فعلی؛ نزدیک تربتحیدریه) گزارشی ارائه کرده است که حاکی از فراوانی درختان میوه است.
مستوفی همچنین در شهر جوین، جاجرم و اسفزار و شهرهای اطراف در این زمان به محصول فراوان غلات و میوهجات و وجود شبکه آبیاری وسیع سطحی و زیرزمینی اشاره کرده است؛ البته با پیش رفتن زمان، ترکیب میوهها هم تغییر کرد.
سیفالدوله در سال 1289هجریقمری درباره میوههای خراسان در دوره قاجار مینویسد: «اقسام میوه در این مملکت، خوب به عمل میآید؛ خاصه توت، هلو و شلیل، زردآلو، گوجه، به، سیب، خربوزه [و] هندوانه». در سال1306 در سفرنامه حاجیداوود نیز آمده است: «در ماه اوت میوههای زیادی در مشهد به دست میآید. انگور، هلو، شاهتوت، زردآلو، هندوانه و خربزه. این میوهها بسیار تازه، خوشمزه و ارزان میباشند و همهروزه از باغها و بوستانهای اطراف آورده میشوند. شیرینی و مزه میوههای ایران را با هیچ کجای دنیا نمیتوان مقایسه کرد».
در دهه20 قرن 14خورشیدی نیز خبری در روزنامه آزادی به چاپ میرسد که درباره میوههای خراسان، حرفهای جالبی برای گفتن دارد.
در این مطلب اطلاعات مفیدی درباره کشتوکار میوه در خراسان به دست می آوریم: «خراسان به داشتن میوهجات مختلف از قدیم، معروف و از استانهای دیگر ایران بهوفور انواع فواکه ممتاز بوده است. بهطورکلی اقسام میوه در همهجای خراسان بالاخص شهر مشهد زیاد میباشد ولی بعض میوهجات به بعضی شهرها اختصاص دارد؛ مثلا انگور در حوزه قوچان زیاد است، لیکن بهواسطه سردی هوا به خوبی و لطافت و شیرینی انگور کاشمر و درگز نمیشود یا خربزه محولات خاص آن زمین است و آن تخم در مشهد به لطافت محولات نمیشود».
پس از این مقدمه نیز اقسامی از میوههای تابستانی را بهصورت زیر فهرست میکند تا ما را از بهترین اقسام میوه خراسان و شهرهای تولیدکننده آن مطلع کند. این سیاهه که در این جریده به چاپ رسیده است، به شرح زیر است:
سیب: گلزار درگز، اخلومد مشهد، اسفراین که دهسیر میشود و در ایران بینظیر است، سمرقندی مشهد، خواجه تربتحیدریه، گلشاهی و زمستانی مشهد.
گلابی: سمرقندی درگز، شیروان، اسفراین، سمرقندی، مشهد، خواف.
هندوانه: سرخس، کمانچه نیشابور، منیدر، جوین، عباسآباد.
انگور: زمستانی قرمز بجنورد که در برق هم سرما نمیکند، مسکه جوین که به قدر گوچه درشت میشود، طیفی کاشمر و کشمش کاشمر، عسگری مشهد و تربت و کاشمر، صاحبی مشهد.
خربزه: دوبرجی محولات، شخته و خاقانی مشهد، دهیَد نام و اسرآبادی سبزوار، اله نهنگی تربتحیدریه.
به: اخلومد (اخلمد) مشهد، نیشابور.
هلو: مشهد، شفتالوی و چه گناباد که 10روز جلوتر به دست میآید.
گوجه: گلستان مشهد، تربتحیدریه.
زردآلو: قیسی کوهسرخ، نوری و باقری مشهد، چنگکلاغ جوین.
بادام: بادام کاغذی رشتخوار و بایگ تربتحیدریه.
انجیر: کاشمر.
انار: بجستان، نوغاب کاشمر، کاشمر.
گیلاس: مشهد، تاشکندی مشهد.
توت: بخارایی مشهد».
خواندن این فهرست با یک تحلیل کوتاه، ما را به نتایج جالبی درباره ترکیب میوهها در خراسان آن روزگار و سبد میوه مردم در آن زمان میرساند و میتوانیم آن را با میوههایی که اکنون میتوانیم درمیان سوپرمیوهها ببینیم، مقایسه کنیم.