هادی دقیق| گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن در ایران، با تغییر و تحولاتی همراه بود که ابتداییترین و سرراستترین آنها را میشود در ظواهر امر دید؛ نحوه لباسپوشیدن، شکل تفریحات، فضاهای شهری و مواردی از این دست. یکی از این دگردیسیهای فضاهای شهری، تبدیلشدن گذر و راسته به خیابان است. خیابان، این نام دهانپرکن دنیای جدید، همه مظاهر پیشین را کنار زد و با خودش مفهومی مدرن به شهر آورد. پس از آن نوبت به حاشیه خیابانها رسید؛ فضاهایی پیوسته به خیابان که باید در این تغییر، سهم خودشان را پرداخت و نقششان را ایفا میکردند. فضاهای عمومی و ارتباط جمعی این حاشیه باید همپای خیابان مسیر تجدد را میپیمودند تا بتوانند جایی برای خودشان در مفاهیم اجتماعی جدید باز کنند؛ وگرنه کم نیستند آبانبارها، گرمابهها، کاروانسراها، چهارسوقها و بسیاری دیگر از مظهرهای زندگی سنتی که از حاشیه خیابان رانده و تخریب شدند. ناگفته نماند که برخی از این بناها هم قسر در رفتند و تن به بازسازی دادند تا همرنگ جماعت شوند. در این میان، عناصر دیگری هم به فضاهای شهری اضافه شدند که جدا از اینکه اطلاع دقیقی از چگونگی پیدایش آنها در دست نیست، شهروندان (یکیدیگر از واژههای جدید زندگی شهری) هم بیخبر از دلایل وجودیشان از آنها استفاده میکنند و از کنارشان رد میشوند. بیشتر این تغییرات هم با رشد بلدیهها (شهرداریها، دیگر مظاهر تجدد) آغاز شد. بلدیههای ابتدایی در ظاهرسازی مدرن شهر و گذار به تجدد هم کارشان را بلد بودند. یکی از این اجزای شهری و اداهای زندگی مدرن، باغهای عمومی یا باغ ملی بود که تقریبا از اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی به خیابانهای تازهنونوارشده سراسر کشور پا گذاشت. دهخدا در «لغتنامه»اش زیر مدخل «باغملی» آورده است: «نامی که به گردشگاههای عمومی مراکز شهرها که معمولا توسط شهرداریها تأسیس و اداره میشود، دهند. پارک شهر. تفرجگاههای عامه در شهر.»
باغملی نیشابور
باغملی که تقریبا در بیشتر شهرهای ایران احداث شد، تلاشی بود برای ایجاد فضای سبزی امروزی و اینها همه پیش از آن بود که مظاهر نوگرایی به بطن جامعه نفوذ کند. خیلی از باغملیها بهمرور با قطعشدن حمایتهای دولتی یا حتی گسترش شهرها و زیادشدن فضاهای اینچنینی کارکردشان را از دست دادند و کوچک یا حتی متروک شدند، اما در برخی شهرها ازجمله نیشابور، باغملی مسیری را که آمده بود، پیمود. باغملی نیشابور در کنار فضاهای شهری بینظیری قرار دارد که ازجمله آنها میشود از باغ و عمارت امینالاسلامی و عمارت قوامی نام برد.
یکی از خیابانهای اصلی شهر نیشابور، خیابان امامخمینی(ره) است که بعد از انقلاب اسلامی به این نام خوانده میشود. در حاشیه این خیابان بلند، بناهای قدیمی زیادی قرار دارد و بهنوعی میشود گفت که خیابان اصلی نیشابور است. بقعه بیبیشطیطه، بازار تاریخی نیشابور، کاروانسرای شاهعباسی، مسجدجامع نیشابور، آبانبار، حمام مرمر، دبیرستان حکیم عمر خیام، باغملی نیشابور و... در این خیابان قرار دارند.
ورودی باغملی نیشابور از سمت شمال هم در همین خیابان امامخمینی(ره) است. در ابتدای گذر اصلی باغملی، دو ستون آجرکاری زیبا دیده میشود که تقریبا بیستسالی است ثبت ملی شدهاند. این دو ستون، مرداد1384 ثبت ملی شدند. ستونهای باغملی نیشابور را محمدقاسم اخویان، استاد معماری سنتی خراسان، ساخته است. از اخویان که سال1305 در نیشابور زاده شد و سال1398 در همین شهر درگذشت، آثار فراوانی در نیشابور موجود است. ستونهای محوطه تاریخی خیام، عطار و مقابل راهآهن نیشابور، سردر ورودی دبیرستان خیام و مرمت و بازسازی گنبد قابوس و میل خسروگرد سبزوار بخشی از کارنامه اخویان است.
ستونهای باغملی
ستونهای باغملی نیشابور قدمت چندانی ندارند و تقریبا بیست سال پیش از ثبتملیشدن ساخته شدهاند، اما ارزش معماری و هنری فراوانی دارند. این دو ستون آجری که 6متر ارتفاع دارند و تقریبا 10متر با هم فاصله دارند، کاملا قرینه و شبیه یکدیگر هستند. شکل ستونها چراغ فانوس را در ذهن تداعی میکند. قاعده این ستونها بهصورت یک بیضی 220 در180 سانتیمتری است که در قسمتهای مختلف قطرش متفاوت است، بهشکلی که در پایه و سرستون بیشتر از بخش میانی است. سراسر این ستونها آجر تراشهای متنوعی است که پرکارترین بخش آن سرستون و سپس بدنه است. تزیینات بخش میانی ستونها بهصورت قابهای عمودی تفکیکشده و شامل نقوش آجری حصیری برجسته، دندانموشی، زیگزاگ، لانهزنبوری، شطرنجی، اشکال هندسی لوزی و خشتی و... است. تزیینات سرستون این ستونها نسبت به بقیه آن تنوع بیشتری دارد. در این بخش، چندین ردیف آجر تراش بهصورت نوارهای هلالی دورتادور سرستون را پوشش دادهاند و تزیینات بهصورت پلهای شکل مقرنس را در بالای ستون ایجاد کرده که در نتیجه آن قطر ستون هم بیشتر شده است. بخش بالایی ستونها هم توغمانند است و بهصورت هرمی با آجرهایتراش تزیین شده است. آنچه در دید اول به چشم میآید، آجری است که روی آجر بند شده، اما مصالح این ستونها در کل، آجر، سنگ، سیمان، بتن، گچ و آهن است.
رویهمرفته این «ستونهای باغملی نیشابور» که تداعیگر فانوس هستند و از دیدی دیگر هم شکل مهره وزیر شطرنج را نمایندگی میکنند، امروز به جاذبه این بوستان مرکزی نیشابور تبدیل شدهاند؛ جاذبهای که البته همتای دیگری هم دارد. «ستونهای یادبود دروازههای نیشابور» در مسیر آرامگاه خیام هم یادبودی برای دروازههای تخریبشده شهر نیشابور هستند که خیلی پیشتر از ستونهای باغملی، با دستان هنرمند اخویان ساخته شدهاند.