مرضیه ترابی| برخلاف باور برخی از مردم مشهد، شهرک عسکریه، نزدیک به منطقه طرق که امروزه به بخشی از شهر مشهد تبدیل شده است، نهفقط منطقهای تازهساز و جدیدالسکنی نیست، بلکه سابقهای طولانی در تاریخ آبادیهای اطراف مشهد دارد. در «کتابچه میانولایت» که در آن نام و آمار بسیاری از مزارع و قریههای اطراف شهر مشهد در دوره ناصرالدینشاه ثبت و ضبط شده است، میتوان نام عسکریه را دید. علاوهبراینها، بهدلیل موقوفه بودن اراضی عسکریه، بخش مهمی از اسناد مربوط به این منطقه تاریخی، امروزه در مرکز اسناد آستانقدسرضوی نگهداری میشود که شایسته بررسی و مطالعه گسترده کتابخانهای و میدانی است. در میان اسناد و مکتوباب بهجامانده از دورههای قبل، کتاب «آثارالرضویه»، تألیف اسماعیلخان همدانی که در ابتدای عهد سلطنت مظفرالدینشاه به رشته تحریر درآمده، دارای اطلاعات و گزارش منحصربهفرد و جالبی از ماجرای اصلاح قنات عسکریه است.
این گزارش که از سوی شخصی به نام «شیخ عبدالغنی»، بهعنوان فرد آگاه از وقایع، برای اسماعیلخان همدانی نوشته شده است، به تغییراتی مربوط میشود که حدودا در سال1263قمری (1226خورشیدی) در اواخر دوره محمدشاه قاجار و هنگام اوج گرفتن شورش سالار در این قنات کهن اتفاق افتاد. در متن این گزارش میخوانیم: «نظر به اطلاع و استحضار این خادم شریعت مطهر از بابت چاههای احداثی قنات عسکریه در اراضی طرق موقوفه آستانه عرشنشانه این است که چون مرحوم خُلدآشیان حاجیمیرزا عسکری امامجمعه -که ظاهرا اصل مزرعه عسکریه بهنام وی نامگذاری شده است- بعد از مدتی که در قنات عسکریه کار کردند و از اجزای آب مأیوس شدند، مرحوم خُلدآشیان حاجیمیرزا موسیخان متولیباشی آستانه مقدسه مرحوم شد؛ یعنی در سنه1263... که سالار مدعی سلطنت بود. مرحوم امامجمعه احداث چند چاهی به طرف نهر طرح کردند به ملاحظه آنکه اهالی آستانهمقدسه مقهور سالار بودند و جهت پیشرفت کار، خودِ سالار هم ممانعت نکرد تا آنکه از نهر طرق و دهغیبی موقوفه آبی داخل قنات عسکریه شد و طاحونه هم بنا کرد.» شیخ عبدالغنی در ادامه به پایان شورش سالار و دوران نیابت تولیت عضدالملک اشاره میکند و میافزاید: «به تصدیق اهل خبره و حُکم شرعی چاههای احداثی را مسدود کردند. تاکنون که 45 سال است، مسدود [است] و مرحوم امامجمعه -طابثراه- دیگر در مقام تنقیه رشته احداثی بر نیامدند و رشته قنات عسکریه میرود به داخل کوه و این رشته احداثی است که سمت نهر طرق میرود... [این گزارش نوشته شد] فی شهر محرمالحرام1316». گزارش کتاب «آثارالرضویه»، صرفنظر از چشمانداز وضعیت منطقه عسکریه در عهد محمدشاه قاجار و ماجرای کمآبی در این ناحیه، میتواند ریشههای ایجاد یکی از مهمترین مناقشات در اراضی زراعی اطراف مشهد را توضیح دهد. معمولا برای احیای قناتهای خشکشده یا کمآب، دست به احداث چاههایی در پاییندست میزدند تا با ایجاد رشتهچاه جدید، آب بیشتری استحصال و به مسیر قنات اصلی هدایت کنند؛ بااینحال عامدانه یا غیرعامدانه، گاه این چاههای جدید با حوزه آبی قناتهای مجاور تلاقی پیدا میکرد و همین مسئله، اسباب نزاع و درگیری میشد. ظاهرا در نمونه مربوط به قنات عسکریه، مسئله بهصورت تصادفی یا با عنایت به موقوفه بودن هر دو قنات و ضرورتنداشتن رعایت حدود قناتها، اتفاق افتاده است. بههمیندلیل، بعد از کشف موضوع در دوره عضدالملک، امامجمعه با پرکردن چاههای احداثشده مخالفتی نکرد. نکته دیگر در این گزارش، ایجاد طاحونه (آسیاب) عسکریه در مسیر نهر قنات است که ظاهرا بعد از پرکردن چاههای جدید، به دلیل اُفت خروجی آب، آن نیز دچار ایراد شده و
از کار افتاده است.