هادی دقیق| هر جای ایران رد و نشانی از کاروانسرا باشد، گواه این است که جادهای پررفتوآمد از آن نزدیکیها عبور میکرده است. در خراسان هم جدا از مسیر اصلی جاده ابریشم، مسیرهای فرعی زیادی میتوان یافت که روزگاری کاروانرو بودهاند. در کل، اقامتگاههای بینراهی در طول تاریخ ایران به جاده اعتبار میدادهاند. یعنی مسیری که کاروانسراهای بیشتر و بهتری میداشت، مسیری امنتر و بهتر برای سفر میبود. گذشته از اینها این هویت را فقط کاروانسرا به جاده نمیداد، بلکه خود جاده در اطرافش عناصر معماری زیادی تعریف میکرد که کاروانسرا بزرگترین آنها بود. خراسان بسته به اقلیم کویری و گاه کوهستانیاش، تنوع زیادی در شکل معماری کاروانسرا دارد. یکی از مسیرهایی که از قدیم، جنوب خراسان را به مرکز میرسانده، جادهای است که امروز گناباد را به تربتحیدریه، سپس به مشهد متصل میکند. در اطراف این مسیر هم منزلهای بینراهی زیادی میشود دید. یکی از این توقفگاهها که معماریاش جزو بناهای انگشتشمار منطقه محسوب میشود، کاروانسرایی است که سال1381 با نام «رباط زرنوخ» در فهرست آثار ملی شهرستان مهولات جای گرفت.
تاریخچه «مهولات»
مهولات یا محولات در متون قدیم با معانی متفاوتی از جمله آبادیهای بههمپیوسته، ماهولایت یا ولایت ماه و محوکردن بت و بتپرستی ذکر شده است. نخستینبار نام مهولات در کتاب «تاریخ بیهق» که به سال ۵۶۳قمری توسط علیبنزید بیهقی تألیف شده، آمده است. در این کتاب از مکانی موسوم به ولایت ماه سخن به میان آمده است. افزون بر این، تاریخنگاران و جغرافینویسان معروفی درباره مهولات نوشتهاند. بهعنوان مثال فصیح خوافی صاحب «مجمل فصیحی» مینویسد: سال۸۰۷قمری امرای تیمور تعدادی از اهالی مهولات را قتلعام کردند. همچنین حافظ ابرو در سال ۸۲۳قمری این منطقه را دارالسلطنه هرات ذکر میکند و در جای دیگر مؤلف «روضاتالجنات» به غارتشدن و تهاجم به مهولات در سال۸۷۴ اشاره میکند. (منبع: وبگاه اداره میراثفرهنگی مهولات)
همه اینها گواه تاریخی است که مهولات به دوش میکشد. در نتیجه، میتوان تصور کرد که منطقهای با این پیشینه تاریخی چقدر به کاروانسراهای بینراهی نیاز داشته است. زرنوخ هم روستایی کوچک است که تقریبا صد نفر جمعیت دارد. این روستا که از توابع بخش شادمهر شهرستان مهولات است، در پنجکیلومتری جنوب شهر شادمهر در جاده گناباد به تربتحیدریه قرار دارد. برای رسیدن به زرنوخ، همان حوالی سهراهی شادمهر و آنسوی جاده، باید دنبال تابلو روستای زرنوخ گشت؛ جادهای که از میان کلی باغ پسته و انار میگذرد. در این جاده، پیش از رسیدن به اولین باغ، سمت چپ مسیر رباط زرنوخ به چشم میخورد؛ رباطی کهنه و سرپا، اما با ظاهری آشفته که بهتازگی خبر مرمتش بیرون آمده است.
معماری رباط «زرنوخ»
کتیبه یا مدرکی که بتوان تاریخ ساخت رباط زرنوخ را با آن مشخص کرد، موجود نیست، اما نویسندگان کتاب «کاروانسراهای خراسان» معتقدند که سبک معماری، اجزای تشکیلدهنده فضاهای بنا، نوع اجرای قوسها و نسبت اندازه دهانه طاقها به ارتفاع آنها و همچنین شباهت رباط زرنوخ با قسمت سرپوشیده رباطسفید که مربوط به دوره شاهطهماسب صفوی است، این بنا را در زمره بناهای دوره صفوی قرار میدهد.
در خراسان تعداد کاروانسراهای سرپوشیده یا زمستانی کم است. همین موضوع هم ایندست کاروانسراها را خاص و مهم میکند. رباط زرنوخ پلانی مستطیلشکل دارد و ورودی بنا در ضلع جنوبی، ایوانی بزرگ و بلند است. دو طرف ایوان اصلی بنا نیز دو ایوانچه با طاق جناغی تعبیه شده است. ایوان اصلی از طریق درگاهی کوچک به اتاقی مستطیلشکل میرسد که حکم هشتی بنا را دارد. دو سوی این فضا نیز دو اتاق دیگر قرار دارد. پس از این فضا به بخش اصلی بنا میرسیم؛ جایی که سقف تالار اصلی روی چهار ستون با قاعده مربع سوار شده است. با ایجاد طاقهایی با قوسهای جناغی، 9چشمهطاق و فضا ایجاد شده است. روی هشت فضا گنبد عرقچین کمخیز قرار دارد و آسمانه بخش مرکزی و نهمین فضا را هم یک گنبد با ساقه هشتوجهی پوشانده است. روی دیوار هر ضلع ساقه این گنبد هم نورگیرهایی تعبیه شده که نور کاروانسرا را تأمین میکرده است. دورتادور این تالار هم دوازده ایوانچه است که یکی از آنها ورودی بناست. این ایوانچهها محل استراحت کاروانیان بودهاند. در دو طرف ضلع شمالی رباط زرنوخ نیز دو برج مدور و توخالی به چشم میخورد که راه دسترسی به آنها از داخل بنا و ایوانچههای دو سوی تالار است.
جانگرفتن رباط سرپوشیده
سازه رباط سرپوشیده زرنوخ نسبتا سالم است، اما بخش اندکی از آجرهای سقف و همچنین بخش بزرگی از آجرهای پایه بنا ریخته است. آجرهای پایه بنا بهشکلی ریختهاند که هر لحظه بیم تخریب کامل بنا میرود. از سال1381 که این بنا در فهرست آثار ملی قرار گرفت، این تخریب روزبهروز بیشتر شده است. خبر امیدوارکننده این است که در همین هفتههای گذشته کار بازسازی این بخشهای تخریبشده آغاز شده است تا این بنای منحصربهفرد جانی دوباره بگیرد.
دراینراستا، مسئول نمایندگی میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان مهولات گفته است: در بررسیها و بازدید کارشناسان میراثفرهنگی استان، لزوم استحکامبخشی بنا در دستورکار قرار گرفت. در این مرحله از مرمت، پایههای ورودی بنای مذکور بازسازی میشود.
کاروانسرای زرنوخ که سالها از مسافران مسیر قدیمی طبس و فردوس به مشهد پذیرایی میکرد، امروز کمی از جاده اصلی دور افتاده است؛ اما محکمشدن پایههای این کاروانسرای صفوی جای خاصی برای آن در تاریخ خراسان باز خواهد کرد، هرچند روستای زرنوخ حالا در مسیر فرعی قرار دارد و کاربریبخشیدن به رباط تاریخی آن کاری دشوار است.