آیین رونمایی از «دانشنامه برخط زبانها و گویشهای ایرانی»، یکشنبه، ۶ آبان، در «مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی» برگزار شد. کاظم موسوی بجنوردی، عبدالمجید ارفعی و نادره نفیسی از سخنرانان این مراسم بودند.
سرزمین کهن ایران گنجینهای از تنوع زبانی و گویشی است
در این مراسم، کاظم موسوی بجنوردی، رئیس «مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی»، در سخنانی گفت: «سرزمین کهن ایران، با فرهنگ و تمدنی چندهزارانساله، گنجینهای از تنوع زبانی و گویشی است که در جهانکم مانند است. زبانها و گویشهای ایرانی در سراسر جغرافیای ایران فرهنگی نمایانگر تاریخ و تفکر مردمانی است که در این حوزه زیستهاند، زبانهایی که طی هزارانسال شکل گرفتهاند، در فرازونشیب روزگار برخی ازمیان رفتهاند و برخی به دست ما رسیدهاند.»
وی ادامه داد: «طبق گزارش یونسکو، زبانهای بسیاری در دنیا، بهعلل گوناگون، ازجمله پدیده جهانیشدن، درحال نابودی هستند؛ بنابراین، ضرورت شناخت و ثبتوضبط زبانها یکی از دغدغههای پژوهشگران شده است، زیرا از میان رفتن یک زبان از میان رفتن دستاوردهای فرهنگی یک ملت است.»
وی همچنین گفت: «مایه مباهات است که پس از بیش از یک دهه تلاش درجهت جمعآوری منابع و مقالات، در این روز خجسته، از نخستین دانشنامه برخط زبانها و گویشهای ایرانی رونمایی کنیم و از این امکان برای جذب بیشتر منابع، پژوهشها و مداخل و نیز دراختیارگذاشتن این اطلاعات در دسترس همگان بهره ببریم.»
امیدوارم دانشنامه باعث حفظ زبان و گویشهای ایرانی شود
عبدالمجید ارفعی، متخصص زبانهای باستانی و مترجم منشور کوروش هخامنشی، نیز در این مراسم گفت: «گویشهای ایرانی، پس از فرازونشیبهای بسیار، هویت ایرانی را حفظ کرد، زبانی که از زمان هخامنشیان تکمیل شد و درادامه بخشهایی از آن را دور انداختیم. زبان ما قدمتی چندهزارساله دارد و امیدوارم که این دانشنامه باعث حفظ زبان و گویشهای ایرانی شود.»
او ادامه داد: «نیاز نیست زبان را خراب کنیم؛ نباید کلمات فارسی را جمع عربی ببندیم. بهخاطر دارم، ۳۰ سال پیش، نقدی درباره کتابهای تاریخ مدارس نوشته بودم و در بخشی عنوان کردم که چرا ــمثلاــ از کلمه “فرامین” استفاده کردیم. پاسخ این بود که فلانی عربستیز است. یعنی فقط از ۲ صفحه مطلب همین را دیده بودند!»
ارفعی افزود: «همینحالا، واژههای ایلامی در گویشهای جنوبی رایج است. متأسفانه، اروپاییها بیش از ما در ۳۰-۴۰ سال گذشته به این موارد توجه داشتهاند. صحبت دیگرم این است که برخی میگویند زبان عربی فنیتر است، زیرا ــبهعنوانمثالــ برای یک کلمه پانزده کلمه مشابه دارند. خیر؛ این بهمعنای کاملبودن نیست، بلکه بهدلیل آن است که زبان عربی گویشهای مختلف را در خود ادغام کرده است.»
متأسفانه، اطلس جامعی درباره زبانها و گویشهای ایرانی نداریم
نادره نفیسی، مدیر بخش زبانشناسی و دانشنامه زبانها و گویشهای ایرانی «مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی»، دیگرسخنران این مراسم بود. او در ابتدا درباره اقدامات صورتگرفته برای چاپ این دانشنامه گفت: «در سال ۱۳۸۹، طرح دانشنامه مطرح و در شورایعالی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی تصویب شد که این دانشنامه در چهار جلد منتشر شود. گمان میرفت بتوانیم به اطلسی دست پیدا کنیم، اما متأسفانه هنوز اطلسی از زبان و گویش ایرانی نداریم.»
او افزود: «نخستین کوششهای صورت گرفته را محمد صادقکیا انجام داد و با کمک نقشهبرداری ارتش در جایجای ایران راهنمای گردآوری گویش را تدوین کرد و در دست ارتش گذاشت. پسازآن، شادروان بهرام فرهوشی، که برنامه تلویزیونی “ایرانزمین” را مدیریت میکرد، برای گامبرداشتن در این راه از بودجه برنامه بهره گرفت، و دانشجویانش ــکه بیشتر دانشجوی ادبیات بودندــ دست به گردآوری زدند و داستانهای محلی را گردآوری کردند، که، اگر چنین نشده بود، آن قسمت از زبان و فرهنگ و داستان را ازدست داده
بودیم.»
نفیسی ادامه داد: «پسازآن، دکتر یدا... ثمره، از نیروهای جهاد سازندگی درمیانه دهه ۶۰، فرمهایی طراحی کرد که اطلاعات آن بهصورت صوتی ثبتوضبط شد، اما در انباری قدیمی درحال نابودی بود که مانع آن شدیم. بسیاری از بزرگان و پژوهشگران پژوهشگاه میراث فرهنگی در حوزه گویش و زبان درحالکار هستند، اما پرسش این است که آیا این کارهای پراکنده به نتیجه میرسد. دیگرکشورها بیش از یکصد سال است که چنین اطلسی دارند.»