حسین بیات
روزنامه نگار
اتحادیه AIPS روز دوم ژوئیه سال۱۹۲۴میلادی، برابر با ۱۱تیر۱۳۰۳خورشیدی با حضور نمایندگان ۲۹کشور جهان بهعنوان اتحادیه بینالمللی روزنامهنگاران ورزشی اعلام موجودیت میکند و از سوی سازمانهای بینالمللی ورزشی موردپشتیبانی و تأیید قرار میگیرد اما پرداختن به موضوعات ورزشی در ایران به پیشازاین تاریخ برمیگردد. تیراندازی، شکار، سوارکاری و کوهنوردی از نخستین موضوعهای ورزشی مطبوعات ایران هستند که عموما در لابهلای اخبار و گزارشهای مربوط به سفرهای ناصرالدینشاه و نیز در مطالبی از مردم در مطبوعات آن دوره به چشم میخورند. خبر رفتن سه نفر از شاگردان توپخانه به کوه البرز در سال۱۲۷۵قمری در روزنامه «وقایعاتفاقیه» از ایندست است؛ بااینحال مباحث جدی ورزشی در دهه آخر حکومت قاجارها شکل میگیرد. در آن سالها بهواسطه حضور خارجیهایی که به ایران سفر کردهاند یا دانشجویانی که از خارج برگشتهاند، فوتبال و چندورزش روز دیگر جهان به ایران آمده است.
یکی از این افراد، «میرمهدی ورزنده»، پدر ورزشهای مدرن ایران، است که با بازگشت از ترکیه ورزشهایی چون شمشیربازی، دوچرخهسواری، ژیمناستیک و مشتزنی را به ایران میآورد. او در سال۱۲۹۴خورشیدی به خدمت وزارت معارف درمیآید و نهتنها پایهگذار رشتههای نوین ورزش در ایران است که با تلاشهایش زمینه آموزش آنها در مدارس و تصویب «قانون ورزش اجباری در مدارس جدیده» را فراهم میآورد.
برخی محققان، از جمله «سیدفرید قاسمی»، محقق و پژوهشگر تاریخ مطبوعات ایران، از تلاش ورزنده برای انتشار یک مجله تخصصی ورزشی گفتهاند که درخواستش را در سال۱۳۰۱خورشیدی به «شورایعالی معارف» داده و مجوز آن را دریافت کرده است، اما نه نام این نشریه در هیچ منبع مکتوبی ثبت شده و نه حتی یک نسخه از آن در کتابخانههای ملی و خصوصی موجود است؛ همچنین «ابراهیم افشار»، تاریخنگار ورزشی، معتقد است در سال۱۳۰۱خورشیدی یک نشریه ورزشی به نام «گردان» منتشر شده است که نخستین نشریه تخصصی ورزش بهشمار میرود، اما متأسفانه از این نشریه هم هیچ نسخهای بایگانی نشده است و حتی در کتابخانههای معتبر ایران هم موجود نیست.ممکن است این نشریه ورزشی همان نظامنامهای باشد که سال۱۳۰۳خورشیدی وابسته به جمعیت گردان ایران درباره ورزشکاران منتشر شده است.
اگر نظامنامهها را هم در زمره نشریات ورزشی بهشمار بیاوریم، میتوانیم به نظامنامه و مرامنامهای وابسته به جمعیت مروجین ورزش در تبریز هم اشاره کنیم که در سال۱۳۰۱خورشیدی زیر نظر علیاصغرحکمت چاپ شده است. اگر چنین دیدی نداشته باشیم، نشریه ورزشی پیشآهنگی ایران به سال۱۳۰۶خورشیدی قدیمیترین نشریه ورزشی ایران است. اگرچه این نشریه در تقویت حیات پیشآهنگی ایران میکوشید اما بخشهایی از بیست صفحه هرشماره آن به ورزش اختصاص داشت.
در سال۱۳۰۷خورشیدی نیز نشریهای با نام «مجله ورزش» در تهران انتشار یافته که از آن نیز نسخهای باقی نمانده و فقط نامش در «فهرستهای مطبوعات ایران» آمده است. قاسمی «مجله ورزش» را همان نشریه پرماجرای میرمهدیورزنده میداند که بنا بهدلایلی نامعلوم انتشارش تا سال۱۳۰۷خورشیدی بهتعویق افتاده است.به اعتقاد نگارنده، باتوجهبه زادگاه میرمهدی -که شبستر باشد- و برادر بزرگش که جوانی روشن و دانا بوده است، به نظر میرسد که میرمهدی ورزنده همان میرمهدی ماکویی باشد که سال۱۲۹۹خورشیدی همراه برادرش، میرمحمد ماکویی، در شهر خوی روزنامه «کارگر» را تأسیس کرده است.
بنا بر آنچه در «تاریخ جراید و مجلات ایران»، نوشته محمد صدرهاشمی آمده است، میرمحمد ماکویی صاحبامتیاز روزنامه است و «روزنامه هفتگی منتشر در خوی با چاپ سربی به مدیریت میرمهدی ماکویی در [سال]۱۳۳۸قمری» نشر یافته است. شماره دوم این روزنامه در چهار صفحه به قطع وزیری در مطبعه «سربی خوی، مطبعه ادب» چاپ و در تاریخ ۱۷ذیحجه۱۳۳۸ قمری، مطابق ۹سنبله۱۲۹۹خورشیدی منتشر شده است.
طرز انتشار روزنامه کارگر هفتهای یکمرتبه در روزهای چهارشنبه بوده است و مندرجات آن، پس از درج سرمقاله، مطالب و مقالاتی راجع به سرمایهداران و سوءاستفاده آنان و نیز اهمیت طبقه کارگر و همچنین حوادث و وقایع شهر خوی و تلگرافها و اخبار داخلی ایران بوده است.به اعتقاد نگارنده، همین سابقه روزنامهنگاری میرمهدی ماکویی یا ورزنده و پیگیریهایش برای اجرای ساعت ورزش است که او را وامیدارد در سال۱۳۰۱خورشیدی برای گرفتن مجوز یک نشریه تماماورزشی اقدام کند.ایده ورزنده برای یک نشریه تماماورزشی تا سال1314خورشیدی اجرایی نمیشود؛ البته در این سال توسط مدیر باشگاه شعاع در تهران و با سردبیری ناظرزاده کرمانی با انتشار «مجله آیین ورزش» به ثمر میرسد؛ مجلهای که این دو نفر نشر میدهند، اولین مجله تماما ورزشی ایران است.