احمد آفتابی
فعال فرهنگی
به قول معروف: تا سه نشه، بازی نشه! امروز در صدوپنجمین شماره از ستون «شنبه ها با کتاب» و پس از معرفی و مرور دو رمان «عزازیل» و «حاکم و دیوانه» از نویسنده بادانش و دغدغه مند معاصر مصری، دکتر «یوسف زیدان» که البته ترجمه های دقیق، زیبا و هنرمندانه «سید حمیدرضا مهاجرانی» از آن دو رمان، انصافا بر ارزش ادبی آن ها افزوده بود، به سراغ سومین رمان از این نویسنده خوش قریحه می رویم که باز هم یک رمان تاریخی است، با عنوان اصلی «فردقان، اعتقال الشیخ الرئیس» که نخستین بار، در سال 2018 (9سال پس از اعطای جایزه بوکر عربی به دکتر زیدان به خاطر رمان عزازیل) در مصر منتشر شده است.
«فردقان» نام قلعه مشهوری است در نزدیکی همدان که «ابن سینا» در سال412 هجری قمری، به فرمان «سماءالدوله» حاکم همدان و به اتهام ارتباط با «علاءالدوله» حاکم اصفهان، به مدت 115روز در آن زندانی بود و ظاهرا رساله عرفانی «حی بن یقظان (زنده بیدار)» را در آنجا نوشت. جالب است که این اتفاق، بلافاصله پس از مرگ «شمس الدوله» رخ داد که «ابن سینا» برای مداوای او به همدان احضار شده بود، مداوایی که مزدش رسیدن «شیخ الرئیس» به مقام وزارت بود که ای کاش این گونه نمی بود! اجازه دهید از شرح بیشتر این رخدادهای جذاب و عبرت خیز بپرهیزم و شما را دعوت کنم به خواندن این رمان خواندنی که در کنار تشریح دقیق آن 115روز پرماجرا، سرشار است از ـ به قول سینمایی ها ـ فلش بک و فلش فوروارد به نقاط عطف زندگی «ابن سینا» که هنگام حبس در «فردقان» چهل ودوساله بود و پس از آزادی 10سال بیشتر نزیست.
خوشبختانه، این رمان نیز همانند دو رمان قبلی، ادیبانه و درخشان ترجمه شده است. راستش را بخواهید، این نخستین رمانی بود که از «یوسف زیدان» می خواندم و در همان صفحه نخست، عبارتی که در ادامه نقل می کنم، آن چنان مرا به خود جذب کرد که دیگر نتوانستم کتاب را زمین بگذارم و پس از آن هم، مشتاقانه به سراغ سایر آثار این «نویسنده ـ مترجم» کاربلد و هنرمند رفتم. جمله ای که عرض کردم این است: «غروب، اندک اندک چون پیش آهنگِ شبِ تار پیش می آمد و نور، خسته و نفَس بشکسته، رفته رفته در شولای سیاه شب رخ پنهان می کرد.»(ص7) جمله ای سرشار از صنایع ادبی و واژه «شولا» در آن، یادآور این سطرها از اخوان «باغ بی برگی/ روز و شب تنهاست/ با سکوت پاک غمناکش/ ساز او باران، سرودش باد/ جامه اش «شولا»ی عریانی است» استفاده درست و به دور از افراط و تفریط مترجم محترم، از گنجینه ناب ادبیات کهن و معاصر فارسی، نمونه های دیگری نیز در متن دارد. مثلا در ص223، «ابن سینا» پس از رودررو شدن با «مهتاب»، خواهر دوقلوی «مهیار» که زاده شیراز است، ناگهان می گوید: «تو چنین خوب چرایی؟!» که وام گرفته از این بیت درخشان سعدی شیرازی است: «دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم/ باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی؟!» یا در نمونه ای دیگر، جمله ای فوق العاده حکیمانه می خوانیم با این انشای بی نظیر که آن را ماندگارتر کرده است: «سمند سعادت [دو واژه هم آغاز با سین] حقیقی به کمند کلمات [دو واژه هم آغاز با کاف] در نمی آید» (هم آهنگی میان دو واژه سمند (که در شاهنامه فراوان آمده، به معنای اسب زردرنگ) و کمند نیز زیباست). مجموعه این ها، همگی مؤید این گزاره معروف اند که «در ادبیات، چگونه گفتن مهم تر است از چه گفتن».در پایان، اشاره ای کوتاه به ساختار رمان نیز خالی از لطف نخواهد بود. این رمان هفت فصل دارد که نام شش فصل نخست آن، نام شش شخصیت داستان است (به ترتیب منصور، کدخدا، روان، مهیار، مهتاب و دیبا) و نام فصل هفتم «حی بن یقظان (زنده بیدار)». همچنین راوی داستان، یک راوی دانای کل همه جا حاضر و بر همه چیز ناظر است که توان ورود به ذهن شخصیت ها و خواندن افکار آن ها را نیز دارد؛ کسی که به نظر می رسد، تنها اوست که صلاحیت روایت کردن چنین داستان های پرفراز و فرودی را دارد.