آمنه مستقیمی| اگرچه شوق زیارت امامرضا(ع) برای ما ایرانیها محصور به وقت و زمان خاص نیست و در شادی و غم، خوشی و ناخوشی دلهایمان از دور و نزدیک دخیل ضریح و پنجره فولاد حضرتشان میشود، اما نمیتوان نقش مناسبتها را در ضریب دادن به شوق زیارت امام رئوفمان نادیده گرفت؛ مثل دهه کرامت که شوق و عطش تنفس در هوای حرم را در ما چندبرابر میکند اما برای آنکه این زیارت برکت داشته باشد و تنها به شوق محدود نشود، خوب است آداب آن را هم بدانیم و بهجا بیاوریم. در اینباره با حجتالاسلاموالمسلمین سیدحسین حسینیقمی، استاد حوزه و کارشناس مذهبی، گفتوگو کردهایم.
زیارت، آداب دارد
ماه ذیالقعده بهدلیل واقع شدن ولادت امامرضا(ع) و خواهر کریمهشان در آن، بیش از دیگر ماهها به فصل و فرصت زیارت حضرت ثامنالحجج(ع) شهرت دارد؛ چنانکه میلیونها زائر در این ماه، از دور و نزدیک راهی آستان مقدس حضرت علیبنموسیالرضا(ع) و حضرت فاطمهمعصومه(س) و دیگر اعتاب مقدسه در سراسر کشور میشوند، از اینرو دانستن و عمل به آداب زیارت که هم در قرآن، هم در سیره اهلبیت(ع) و هم در سیره علما و اولیا به آن توصیه شده است، در بهرهمندی بیشتر از زیارت به ما کمک میکند.
بایدهای ظاهری زیارت
منابع شیعی به آداب زیارت اشاره کردهاند. مرحوم علامهامینی در کتاب «ادبالزائر»، 80ادب از آداب زیارت امامحسین(ع) را بیان میکند که در زیارت امامرضا(ع) نیز کاربرد دارد؛ مفاتیحالجنان هم به 30ادب ساده زیارت اشاره میکند. خوب است قبل از زیارت حضرت علیبن موسیالرضا(ع)، چنددقیقهای این آداب را مطالعه کنیم. این آداب از ظاهر و با غسل زیارت و وضو آغاز میشود؛ مثل آنکه بهتر است آقایان، لباسهای فاخر بپوشند و برای زیارت عطر بزنند. درمقابل توصیه شده است خانمها لباسی نپوشند که جلب توجه کند؛ چنانکه عطر زدن و آرایش هم برای بانوان در زیارت امامرضا(ع) جایز نیست.
زیارت، لمس ضریح نیست
بیشتر مردم فکر میکنند زیارت یعنی رسیدن دستانشان به ضریح مطهر و لمس و دست کشیدن به آن؛ برای همین هم با زحمت بسیار خود را به ضریح میرسانند و بعد از لمس و بوسیدن آن میگویند: «زیارت کردم!» اما سیره ائمهاطهار(ع) در اینباره چیز دیگری است و زیارت را لمس ضریح نمیدانند؛ چنانکه امامصادق(ع) با اینکه لمس حجرالاسود مستحب است، وقتی نزدیک آن میشدند، از دور به سنگ اشاره میکردند و میفرمودند: «جدم وقتی به اینجا میرسیدند، مردم راه میدادند و راه را باز میکردند.» ایشان، خود و دیگران را برای لمس حجرالاسود آزار نمیدادند.
در حرم چه دعایی بخوانیم؟
از دیگر آداب زیارت امامرضا(ع)، اهتمام به خواندن زیارتنامه حضرت و نماز زیارت در هر بار تشرف به حرم است؛ نمازی شبیه نماز صبح که در رکعت اول آن بعد از حمد، سوره یس و در رکعت دوم بعد از حمد، سوره الرحمن خوانده میشود. خوب است زائران در حرم حضرت علیبنموسیالرضا(ع) زیارت امینالله و زیارت جامعهکبیره را بخوانند. نماز جعفرطیار هم از نمازهای توصیهشده در مشهدالرضا(ع) است. مرحوم آیتالله بهجت در پاسخ به این سؤال که در حرم امامرضا(ع) چه عملی را بهجا بیاوریم، میفرمود: «زیارت که تمام شد و نماز زیارت خواندید، نماز جعفرطیار بخوانید.». این نماز شگفتانگیز، آثار و برکات عجیبی دارد و امامرضا(ع) آن را بهعنوان بخشی از نماز شب خود میخواندند.
بدون اجازه، وارد حرم نشویم
آداب زیارت به امور ظاهری محدود نمیشود، بلکه باطنی هم دارد؛ همان آدابی که روح زیارت به آنها گره خورده است. این آداب با «اذن دخول» آغاز میشود که این تصریح قرآن است و در آیه53 سوره احزاب میفرماید: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاتَدْخُلُوا بُیوتَ النَّبِی إِلَّا أَنْ یؤْذَنَ لَکم» یعنی مؤمن بدون اجازه، وارد خانه پیامبر(ص) نمیشود. در اذن دخول حرمهای شریف، نیز میخوانیم: «اَللّهُمَّ اِنّی وَقَفْتُ عَلی بابٍ مِنْ اَبْوابِ بُیوتِ نَبِیک؛ خدایا! بر دری از درهای خانههای پیامبرت ایستادهام»، «وَقَدْ مَنَعْتَ النَّاسَ اَنْ یدْخُلوُا اِلاَّ بِاِذْنِهِ: تو مردم را منع کردهای از اینکه بدون اجازهاش وارد شوند.» باید توجه داشت که این اذن گرفتن صرفا به زبان نیست، بلکه باید از خود بپرسیم آیا حضرت به ما اجازه ورود میدهند؟
اعمالمان را بررسی کنیم
ادب بعدی زیارت، سنجش اعمال است؛ اینکه بررسی کنیم چقدر به معیارهای مدنظر و توصیههای امام(ع) نزدیک و موردتأیید ایشان هستیم. صرف علاقه به زیارت و حضور، کافی نیست؛ چنانکه مرحوم شیخصدوق در «عیوناخبارالرضا(ع)» نقل میکند: عدهای به زیارت امامرضا(ع) آمدند اما حضرت آنها را به حضور نپذیرفتند و چند روزی معطلشان کردند. آنها روز آخر و قبل از عزیمت به حضرت پیغام دادند که ما میرویم اما روی بازگشت به شهرمان را نداریم؛ چون همه میدانند شما، ما را نپذیرفتید و دیگر آبرو و اعتباری نداریم. نهایتا امامرضا(ع) اجازه حضور به آنها دادند و در پاسخ به اینکه چه خطایی کردهایم، فرمودند: «شما از گرفتاران و فقرا غافل هستید.»
بانشاط باشیم، نه خسته و کسل
از دیگر آدابی که به زیارت، روح و عمق میبخشد، نشاط است؛ برای همین توصیه شده است به هر مقدار که نشاط داریم، زیارت و نماز بهجای بیاوریم. همچنین، باید حواسمان به افراد سالخورده و کودکان باشد؛ چون آنها زودتر خسته میشوند. طوری رفتار کنیم که بچهها از زیارت امامرضا(ع) و سفر به مشهد، خاطرهای خوش در ذهنشان بماند. نماز را اول وقت بخوانیم، به نیابت از دیگران هم زیارت کنیم، قرآن بخوانیم و ثوابش را به محضر امام رئوف(ع) هدیه کنیم. این آداب و رفتارها زیارت ما را متفاوت میکند.
به زائران خدمت کنیم
توجه به همسفران و دیگر زائران و رعایت حال آنها، از دیگر آداب باطنی زیارت است. باور کنیم که خدمت به زائران حضرت حتی از خود زیارت، ثواب بیشتری دارد. با مرور سیره ائمه(ع) هم درمییابیم که آن حضرات در سفرهای زیارتی به زائران خدمت میکردند؛ مثل امامسجاد(ع) که در حج بهطور ناشناس به حجاج خانه خدا خدمت میکردند. مراقبت از پدر و مادر و فرزندان در زیارت، از مصادیق احسنالاعمال است که به زیارت ما، اجر و پاداش بیشتری میدهد.