علی بابازاده| تصادفات رانندگی ازجمله حوادث ناخواستهای هستند که گاه سبب آسیبهای جبرانناپذیر جانی و مالی میشوند. این حوادث در حقوق کیفری و مدنی دارای تحلیل و پیامدهای خاص هستند که نیازمند علم و آگاهی حقوقی است. در مواردی که تصادف منجر به فوت شود، ممکن است موضوع «قتل غیرعمد» مطرح شود و آثار مهمی در زمینههای جزایی و حقوقی داشته باشد. علی قاسمی، وکیل پایهیک دادگستری، به سؤالات پرتکرار در این حوزه پاسخ میدهد.
در ماه حرام در بزرگراه با شخصی سوار بر موتورسیکلت تصادف کردم. راکب موتور گواهینامه نداشت و در دم جان باخت. وارث او مادرش است که شکایتی ندارد. باتوجه به شکایتنداشتن ولیدم، دادگاه چه تصمیمی درباره قتل غیرعمد و تصادف میگیرد؟
از منظر حقوق جزا، قتل غیرعمد ناشی از تخلفات رانندگی (موضوع ماده۷۱۴ قانون تعزیرات) واجد دو جنبه متمایز است؛ با گذشت تنهاولیدم (مادر)، جنبه خصوصی جرم و موضوع پرداخت دیه (حتی با لحاظ تغلیظ در ماه حرام) منتفی میشود. اما باید توجه داشت که این جرم در زمره جرائم غیرقابلگذشت قرار دارد. لذا دادگاه از حیث جنبه عمومی و صیانت از نظم جامعه، مجازات مناسب را تعیین میکند. البته در این فرض، دادگاه مستندا به ماده۳۸ قانون مجازات اسلامی، گذشت شاکی را بهعنوان جهات مخففه تلقی میکند و مجازات را به نحو مقتضی تقلیل خواهد داد.
من مدتی پیش در بزرگراه تصادف کردم. وقتی پلیس کروکی کشید، دقیق مشخص نشد چهکسی مقصر بوده است. حالا برایم سؤال پیش آمده است که در چنین وضعیتی آیا دادگاه میتواند به نظر کارشناس رسمی استناد کند تا مشخص شود مقصر حادثه چه کسی بوده است؟
بله. مطابق مواد ۱۶۱ و ۱۶۶ قانون آیین دادرسی کیفری، در مواردی که احراز تقصیر منوط به بررسیهای فنی و تخصصی باشد، مرجع قضایی قرار ارجاع امر به کارشناس را صادر خواهد کرد. نظریه کارشناسی برای قاضی جنبه مشورتی دارد، اما چنانچه این نظریه با اوضاع و احوال مسلم قضیه تعارضی نداشته باشد، بهعنوان یک اماره قضایی معتبر مبنای صدور حکم قرار میگیرد (مستفاد از ماده۲۶۵ قانون آیین دادرسی مدنی).
در تصادفی که برایم پیش آمد، طرف مقابل موتورسوار بود و گواهینامه نداشت. حالا نمیدانم همین موضوع سبب میشود او مقصر شناخته شود یا نه. آیا صرف نداشتن گواهینامه میتواند دلیل مقصربودن در حادثه باشد؟
خیر. در حقوق مسئولیت مدنی و کیفری، ملاک تعیین مقصر، وجود «رابطه علیت» میان تخلف رانندگی و بروز حادثه است. نداشتن گواهینامه بهتنهایی علتتامه تصادف محسوب نمیشود؛ به این معنا که اگر راننده فاقد گواهینامه باشد ولی تمامی نظامات راهنمایی و رانندگی را رعایت کرده باشد و طرف مقابل مرتکب تخلف شده باشد، راننده فاقد گواهینامه مقصر حادثه نخواهد بود. بدیهی است این شخص صرفا بهجهت بزه «رانندگی بدون پروانه»، موضوع ماده۷۲۳ قانون تعزیرات، بهطور مجزا مورد پیگرد قرار میگیرد.
ماشین من بیمه شخصثالث دارد، اما بعد از تصادف گفته شد ممکن است برای پرونده قرار وثیقه صادر شود. برایم سؤال است وقتی خودرو بیمه دارد، قرار وثیقه در دادگاه چگونه اجرا میشود؟
طبق ماده۴۹ قانون بیمه اجباری، خسارات واردشده به شخص ثالث (مصوب۱۳۹۵)، مرجع قضایی مکلف است بیمهنامه شخص ثالثی را که اصالت آن مورد تأیید باشد، بهعنوان «وثیقه» بپذیرد. بر این اساس، چنانچه سقف تعهدات بیمهنامه برای پوشش دیه کامله (با لحاظ ماه حرام) کفایت کند، صدور قرار وثیقه ملکی یا نقدی فاقد وجاهت قانونی است. فقط درصورتیکه میزان دیه از سقف تعهدات بیمهنامه فراتر رود، برای مابهالتفاوت آن قرار تأمین متناسب صادر خواهد شد.
در پرونده تصادفی که برایم تشکیل شده، کارشناس نظر داده، اما من به این نظر اعتراض دارم و فکر میکنم دقیق نبوده است. میخواهم بدانم مؤثرترین کاری که میتوانم برای اعتراض به نظر کارشناسی انجام بدهم، چیست؟
تقدیم لایحه مستدل با عنوان «اعتراض به نظریه کارشناسی» ظرف مهلت یک هفته از تاریخ ابلاغ گام اساسی در این پرونده است. در این لایحه باید از کلیگویی پرهیز و به موارد دقیق فنی اشاره شود.
من در تصادفی به پرداخت دیه محکوم شدم. زمان پرداخت از چه تاریخی محاسبه میشود و آیا میتوانم درخواست تقسیط داشته باشم؟
مطابق مواد ۴۸۲ و ۴۹۰ قانون مجازات اسلامی و قانون بیمه اجباری، مهلت پرداخت دیه ظرف دو سال قمری از تاریخ حادثه و ملاک قیمت به نرخ روز پرداخت (یومالادا) است. در صورت داشتن بیمه، مهلت دوساله منتفی است و بیمهگر مکلف است حداکثر ظرف پانزدهروز پس از قطعیشدن حکم، کل دیه را بهصورت یکجا پرداخت کند. همچنین تقسیط صرفا در صورت نداشتن بیمه و با اثبات اعسار در دادگاه مقدور است.