سرعت گیر بودجه برای بیابان زدایی

سعیده آل‌ابراهیم
خبرنگار 
   در سال‌های اخیر بیابان‌ها در کشورمان و به تبع آن در خراسان‌رضوی، بیشتر خودنمایی می‌کنند و عرصه‌ای برای جولان گردوخاک و ریزگردها شده‌اند که دامن شهرها را هم می‌گیرد و این قدرت را خودمان با دست خودمان با تخریب مراتع، بهره‌برداری زیاد از منابع طبیعی، کندن بوته‌ها به‌صورت غیرقانونی و... به آن‌ها داده‌ایم. بر طبق آمار، میزان وسعت بیابان‌های ایران تا سال‌های گذشته، 32میلیون هکتار بوده اما اکنون به‌دلایل مختلف به 80میلیون هکتار رسیده که این نشانه پیشروی عرصه بیابان‌ها در کشورمان است. خراسان‌رضوی نیز جزو استان‌هایی است که عرصه بیابانی آن 5/5میلیون هکتار و تقریبا معادل 50درصد سطح استان است و تعداد روزهای ناسالم در آن، هشداری است برای اینکه باید هرچه زودتر اقدامات بیابان‌زدایی انجام شود تا کمتر شاهد گردوغبارها باشیم. سال‌هاست که خراسان‌رضوی قدم به عرصه سرسبز کردن بیابان‌ها گذاشته است، اما این کار آسان نیست و چالش‌های زیادی پیش‌روی آن قرار دارد که شاید مهم‌ترین آن‌ها، تخصیص بودجه بسیار اندک و افزون‌بر آن، تخصیص‌نیافتن به‌موقع همان بودجه ناچیز است.

تخصیص فقط 5/17درصد از بودجه
آماری که سیدناصر مرجانی، رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی خراسان رضوی، دراختیار ما قرار می دهد، نشان از این دارد که مجموع بودجه مصوب ملی و استانی مربوط به بیابان زدایی در سال مالی1404 
(از ابتدای فروردین تا پایان اسفند ماه همان سال که البته معمولا تا اول تیر ماه سال بعد از آن هم تمدید می‌شود)، 57میلیارد تومان بوده است که 32میلیارد تومان از این میزان، مربوط به مصوبات ملی بوده و باید ازسوی اداره کل منابع طبیعی تأمین می شده و 25میلیارد تومان دیگر نیز درقالب مصوبه استانی، باید از سازمان برنامه وبودجه دریافت می شده اما در عمل چه اتفاقی افتاده است؟ به دلیل شرایط ویژه کشور در سال گذشته، از مجموع اعتبارات مصوب ملی، فقط 5/3میلیارد تومان و از اعتبارات استانی، تنها 5/6میلیارد تومان یعنی درنهایت 10میلیارد تومان، دست استان را گرفته است؛ به عبارت ساده فقط 5/17درصد از بودجه تخصیص یافته است. با احتساب هزینه 35میلیون تومانی هر هکتار نهال کاری، به این نتیجه می رسیم که استان اگر کل این بودجه 10میلیاردی را نیز صرف نهال کاری کند، فقط می تواند 286هکتار نهال بکارد، این درحالی است که پروژه های دیگری مانند حفاظت از تاغ زارها و... نیز در دستورکار قرار دارد.  مرجانی درباره هزینه کرد این 10میلیارد تومان، می گوید: 100هکتار نهال کاری در سرخس انجام شده و علاوه بر آن در رشتخوار، بجستان و خواف نیز نهال کاشته شده که البته اجرای پروژه خواف، از طریق مشارکت بوده است.  با این حال همان طور که پیش تر اشاره کردیم، مشکلات در راه بیابان زدایی فقط به کمبود بودجه محدود نمی شود، بلکه همان بودجه ناچیز نیز به موقع ارائه نمی شود و ممکن است فصل نهال کاری بگذرد. مرجانی در این زمینه بیان می کند: در هر فصلی نمی توانیم نهال کاری کنیم و فصل نهال کاری پاییز و زمستان است، بنابراین باید اوایل سال مالی، اعتبارات آزادسازی شود تا به شهرستان اعلام کنیم؛ آن ها نیز باید آگهی مزایده منتشر کنند و این کار زمان بر است. درمجموع اعتبارات باید قبل از پاییز به دست ما برسد؛ البته در سال گذشته، اعتبارات مصوب استانی به موقع به دستمان رسید.

آبیاری سه ساله برای استقرار نهال در طبیعت
طبق گفته وی، «امسال هزینه هر هکتار نهال کاری، بیشتر از سال قبل هم خواهد شد و جدای از این، اگر بخواهیم در سطح خیلی زیاد کار کنیم، مشکل آب نیز داریم.» نهال کاری فقط منوط به کاشت نهال نمی شود، بلکه هر نهال به یک پروسه آبیاری سه ساله نیاز دارد تا بتواند در طبیعت مستقر شود. استقرار نهال به این معناست که باید بعد از این مدت به ارتفاع بیش از یک متر برسد تا بتواند برای کاهش فرسایش خاک، مؤثر باشد. مرجانی اضافه می کند: بنابراین باید در حدی نهال کاری کنیم که توان آن را داشته باشیم.  پرسش بعدی از رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی استان، این است که چه تضمینی وجود دارد که پیمانکار بعد از نهال کاری، آبیاری مستمر را انجام دهد. او می گوید: در این زمینه درصد سبزینگی نهال را ارزیابی می کنیم و براساس آن به پیمانکار هزینه می پردازیم. البته باران های خوبی که در ماه های اخیر باریده، سبب شده است که بسیاری از پروژه های نهال کاری ما موفق باشد، ضمن اینکه رشد «گیاهان خودرو» بر اثر این بارندگی ها نیز از فرسایش خاک، جلوگیری کرده است.  «هنوز بودجه امسال مصوب نشده است، اما به اداره کل استان اعلام کرده اند که 5 یا 6برابر سال قبل پروژه تعریف کنیم؛ به همین دلیل به شهرستان ها اعلام کرده ایم برابر طرح های مطالعاتی که دارند، پروژه تعریف کنند.» این جملات را مرجانی می گوید و البته این فرضیه را که احتمال دارد امسال نیز به دلیل شرایط جنگی کشور، بودجه چندانی نصیب استان نشود، تأیید می کند. او ادامه می دهد: امیدواریم امسال، تأمین اعتبار خوبی صورت بگیرد و بتوانیم طرح ها را اجرا کنیم، ضمن اینکه از طریق مشارکت مردم، می توانیم کارها را بهتر پیش ببریم.

مشارکت 40درصدی مردم در نهال کاری ها
آمار 1350هکتار نهال کاری در سال های1403 و 1404 که 40درصد از آن مربوط به مشارکت مردم بوده است، نشان می دهد که می توان هم با استفاده هم زمان از اعتبارات دولتی و هم با مشارکت مردم در پروژه های بیابان زدایی، موفق بود. مرجانی می گوید: در بعضی شهرستان ها مانند نیشابور، مشارکت مردم خیلی خوب بوده است. مردم به صورت داوطلبانه به منابع طبیعی مراجعه و اعلام می کنند که می خواهند نهال بکارند. ما نیز کمک می کنیم تا کار به شیوه کارشناسانه جلو برود.  «مالچ پاشی» یکی از روش هایی است که در آن با پوشاندن سطح خاک، مانع از فرسایش آن توسط باد و آب می شوند؛ روشی که طی سال های گذشته در منطقه سرخس انجام شده است اما حالا رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی آن را «قدیمی» می خواند. او ادامه می دهد: البته سازمان منابع طبیعی درحال آزمایش روش جدیدی از مالچ پاشی در چند استان است که در این روش، مالچ پاشی با شن و ماسه انجام می شود و دیگر مانند مالچ های نفتی برای طبیعت، آسیب زا نیستند. اگر این روش جواب بدهد، به سایر استان ها نیز تعمیم پیدا می کند.

***

5/5 میلیون هکتار: 
مساحت اراضی بیابانی در استان

470هزار هکتار
سطح رخساره های بیابانی فاقد پوشش گیاهی

47/2میلیون هکتار
وسعت مناطق تحت تأثیر فرسایش بادی

30کانون
بحرانی فرسایش بادی

26/1میلیون هکتار
 مساحت کانون های بحرانی فرسایش بادی

592هزار هکتار
 سهم خراسان رضوی از جنگل های بیابانی کشور 

400هزار هکتار
 مساحت جنگل های دست کاشت

رتبه یک
 جایگاه استان در جنگل های دست کاشت

273هزار هکتار
مساحت جنگل های طبیعی

***

ایجاد اولین ایستگاه بیابان زدایی کشور در خراسان رضوی
مرجانی با اعلام اینکه اولین ایستگاه ایران(تثبیت شن و عملیات نهال کاری) در منطقه حارث آباد سبزوار شروع به کار کرده است، اضافه می کند: تاکنون اقدامات بیولوژیکی و مدیریتی خوبی نظیر تولید نهال، جمع آوری بذر، مدیریت جنگل های دست کاشت، ایجاد بادشکن زنده و غیرزنده، نهال کاری از طریق گونه های بومی منطقه مانند تاغ، قره داغ و... در استان انجام شده است.  طبق اعلام رئیس اداره بیابان منابع طبیعی استان، یکی از اقدامات بیابان زدایی که در شهرستان سبزوار انجام شده، مدیریت هرزآب کال شور است. در این راستا، 750هکتار عملیات مدیریت هرزآب با هدف استفاده از سیلاب، اجرا شده است و درنتیجه آن، دشتی که بدون پوشش گیاهی بوده، اکنون تبدیل به دشتی پوشیده از تاغ و سایر گونه ها شده است. سرخس نیز از این قاعده مستثنا نیست و از سال گذشته، طرح جامع مقابله با فرسایش بادی در این شهرستان به اجرا درآمده است.

طرح جامع مقابله با فرسایش بادی سرخس؛ معطل دستگاه ها
«طرح جامع مقابله با فرسایش بادی» در سرخس به دلیل گردوغبارهایی که طی چند سال اخیر در این شهرستان به پا می شد و حتی سروکله آن به مشهد هم می رسید، تهیه شده و درقالب آن، 5زون عملیاتی نیز برای دستگاه های مختلف همچون آستان قدس رضوی، جهادکشاورزی، منابع طبیعی، راه آهن، اداره کل پایانه ها و راه ها، پالایشگاه خانگیران و... تعریف شده است. پاسخ مرجانی به این پرسش که این دستگاه ها تاکنون چقدر به اقداماتی که باید انجام می داده اند جامه عمل پوشانده اند، این است: تاکنون چندان کاری انجام نشده است؛ به همین دلیل، نامه ای به دبیرخانه(سازمان محیط زیست) زده ایم تا به دستگاه ها اعلام کنند که کار را شروع کنند.  او ادامه می دهد: شرکت نفت نیز وعده داده است که 200میلیارد تومان بودجه برای شهرستان سرخس در نظر بگیرد و امیدواریم این بودجه ارائه شود. اما هنوز کاری در راستای طرح جامع انجام نشده است.

خسارت 130میلیاردی کانون های فرسایش بادی به استان
آسیب کانون های بحرانی فرسایش بادی، چیزی فراتر از گردوغباری است که ما مشاهده می کنیم و طبق برآوردها، این کانون های بحرانی، سالانه حدود 130میلیارد تومان به زیرساخت ها، اماکن مسکونی و زیست محیطی استان، خسارت وارد می کنند.

تجربه موفق چین دور از دسترس ما نیست
بیابان زایی بعد از دو چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین، سومین چالش مهم جامعه جهانی محسوب می شود که این موضوع، اهمیت دوچندان مقابله با این پدیده را نشان می دهد؛ در چنین شرایطی، استفاده از تجربه موفق سایر کشورها علاوه بر تأثیر بر سرعت پیشبرد کار، می تواند از هزینه های دوباره مطالعه و پژوهش نیز بکاهد. اگر بخواهیم به تجربه موفق کشورها نگاهی بیندازیم، چین یکی از آن نمونه هاست که بیابان هایی به مراتب بدتر از ایران داشته و اکنون آن ها را به سرزمین هایی حاصل خیز و سرسبز تبدیل کرده است، پس این موضوع برای ایران نیز دور از دسترس نیست. البته چینی ها اعلام کرده اند بیابان زدایی در ایران به مراتب راحت تر از چین است؛ چراکه آن ها الگوی بیابان زدایی را اجرا می کنند که برپایه فقرزدایی و با کمک صنایع کویری امکان پذیر شده است و بر این اعتقاد هستند که ایرانی ها نیز این امکان را دارند و زمین های ایران صدبرابر چین، مستعد رویش گیاهان است.