طنین همتی
تئاتر، بیش از آنکه هنری دیداری و شنیداری باشد، پیوندی عمیق با «مکان» دارد. محل اجرای تئاتر، تنها یک سالن چهاردیواری نیست، بلکه بستری است که در آن ایده ها جامه عمل می پوشند و نسل های نوظهور هنر، نخستین گام های لرزان اما استوار خود را برمی دارند. افتتاح تماشاخانه «فردوس» در مؤسسه آموزش عالی فردوس مشهد، فراتر از یک رویداد عمرانی، رخدادی فرهنگی است که می تواند نقطه عطفی در پیوند میان قشر دانشگاهی و هنر نمایش باشد. در روزگاری که تئاتر، به ویژه در شهرهای بزرگ، با چالش های زیرساختی و هزینه های گزاف سالن داری دست وپنجه نرم می کند، ایجاد یک فضای استاندارد در دل دانشگاه، آن هم با نگاه حمایتی به استعدادهای جوان، اتفاقی مبارک است. این گزارش با نگاهی به ظرفیت های ایجادشده، به سراغ «محمد جهان پا»، از پیشکسوتان تئاتر و مدیر گروه تئاتر این مرکز آموزشی و «ارمغان افشاریان»، کارگردان جوان نمایش «امپراطوریس اصطبل» رفته است تا نبض تئاتر دانشجویی مشهد را در این فضای تازه بسنجد.
ایجاد یک زیست بوم
محمدجهان پا، درباره افتتاح این سالن نمایش در فضای دانشگاه گفت: تماشاخانه های دانشگاهی نباید تنها به عنوان مکانی برای نمایش های آخر ترم دیده شوند، بلکه باید به آزمایشگاه های هنری تبدیل شوند. افتتاح تماشاخانه فردوس، تنها اضافه شدن یک سالن به سرانه فرهنگی مشهد نیست؛ بلکه ایجاد یک زیست بوم است. دانشگاه، کانون تولید اندیشه است و وقتی هنر نمایش در این بستر قرار می گیرد، خروجی کارها از حالت کلیشه ای فاصله گرفته و رنگ و بوی تفکر و پژوهش به خود می گیرد. در سال های اخیر شاهد ظرفیت های بسیار بالایی در بدنه دانشجویی تئاتر مشهد بوده ایم، اما این استعدادها اغلب پشت درهای بسته سالن های دولتی یا هزینه های کمرشکن سالن های خصوصی متوقف می شدند.
وی با تأکید بر اینکه تماشاخانه دانشگاهی می تواند حلقه مفقوده میان آموزش آکادمیک و تجربه عملی باشد، افزود: دانشگاه محل آزمون و خطاست. هنرجویی که در دوران تحصیل فرصت می یابد در یک سالن تخصصی و با تجهیزات مناسب کار کند، 10سال از هم نسلان خود که فقط در کلاس های نظری حاضر بوده اند، جلوتر است. این تماشاخانه می تواند بستری باشد که در آن رقابت های سالم شکل می گیرد؛ نه رقابتی که هدفش صرفا گرفتن جایزه باشد، بلکه رقابتی برای ارتقای استانداردهای فنی و روایی است.
جهان پا همچنین به چالش های زیرساختی اشاره کرد و گفت: بزرگ ترین بحران تئاتر مشهد، کمبود فضاهای ارزان و در دسترس است. اگر دانشگاه ها بتوانند این فضاها را با نگاهی حمایتی در اختیار گروه های جوان قرار دهند، شاهد یک جهش بزرگ در اجرای تولیدات نمایشی خواهیم بود.وی در پایان بر این نظر است که جشنواره های دانشجویی نباید پایان یک فعالیت باشند، بلکه باید در تمام طول سال و در همین تماشاخانه ها، روند تولید نمایش زنده و پویا بماند.
دغدغه ای برای استقلال و هویت انسانی
نمایش «امپراطوریس اصطبل» به نویسندگی ماندانا عبقری و طراحی و کارگردانی ارمغان افشاریان، به عنوان نخستین اثر در تماشاخانه فردوس، بار مسئولیت معرفی این فضای تازه را به دوش کشیده است. ارمغان افشاریان، هنرمند جوان متولد ۱۳۸۲ که پیش از این به عنوان بازیگر تجربه های موفقی را پشت سر گذاشته، حالا در بیست ودو سالگی، نخستین تجربه کارگردانی خود را در تماشاخانه ای به انجام رسانده که خود آن نیز «کار اولی» در مسیر بهره برداری است.
افشاریان درباره محتوای نمایش با اشتیاق از لایه های زیرین کار می گوید:
«امپراطوریس اصطبل» یک کمدی عاشقانه است که در بستر یک کافه جریان دارد. دو پیشخدمت درگیر روزمرگی های خود هستند. ورود یک غریبه به این کافه که گویی از رازهای درونی همه آگاه است، کلید پیشبرد داستان ماست؛ اما اگر بخواهم از دغدغه اصلی ام بگویم، موضوع استقلال و هویت زنانه است.
وی ادامه می دهد: شخصیت زن نمایش من، درگیر چالش های عمیقی است؛ او سعی می کند مسیر خودش را انتخاب کند و از وابستگی های کلیشه ای که به او تحمیل شده، رها شود. این مسئله فقط برای زن نمایش من نیست؛ بلکه مسئله ای است که قشر جوان امروز با آن روبه رو است اینکه چگونه می تواند در دنیای مدرن، خود واقعی اش را پیدا کند و مستقل باشد؟ افشاریان که تمرینات خود را از ابتدای فروردین ماه آغاز کرده و تا ۱۶ خرداد به مرحله اجرا رسانده است، درباره سختی های این مسیر می گوید: شاید برای مخاطبی که نمایش را می بیند، فقط یک ساعت و نیم اجرا روی صحنه باشد، اما برای ما، فروردین تا خرداد، ماه ها درگیری با مسائل اداری، مجوزها و محدودیت های مالی بود. «کار اولی» بودن در دنیای تئاتر مشهد، یعنی پذیرش تمام درهای بسته ای که باید به مرور باز شوند. از تهیه دکور و تأمین هزینه های جانبی گرفته تا هماهنگی های مربوط به مجوز اجرا در محیط دانشگاه، همگی چالش هایی بودند که اگرعشق به تئاتر نبود، می توانستند ما را از نیمه راه منصرف کنند.
آگاهی رسانی؛ رسالت کارگردان جوان
افشاریان درباره انگیزه اش برای ورود به عرصه کارگردانی با وجود بازیگری می گوید: از شانزده سالگی بازیگری کرده ام و آن را با تمام وجود دوست دارم، اما در کارگردانی، چیزی وجود دارد که مرا بیش از پیش به خود جذب کرده است: قدرت آگاهی رسانی. من دغدغه دارم. هر انسانی عقایدی دارد، اما من دوست دارم آنچه را که فکر می کنم درست است، از طریق هنر به مخاطبم منتقل کنم. دوست دارم تماشاگر پس از دیدن نمایش من، با یک سؤال از سالن خارج شود، نه اینکه صرفا خندیده باشد و فراموش کند.
وی معتقد است: اگر تماشاخانه هایی مثل فردوس در سطح شهر بیشتر شوند، گروه های نمایشی مجبور نیستند انرژی خود را صرف پیدا کردن مکان برای تمرین کنند. آنگاه می توان این انرژی را صرف کیفیت اجرا کرد و نتیجه اش در جشنواره های ملی دیده خواهد شد. ما ظرفیتش را داریم، فقط باید فرصت هایمان را
بهینه کنیم.
این کارگردان جوان با اشاره به اولین اجرای خود در تماشاخانه ای در بستر دانشگاه می گوید: افتتاح تماشاخانه فردوس و اجرای نمایش «امپراطوریس اصطبل»، شاید در نگاه اول تنها یک رویداد کوچک در تقویم فرهنگی دانشگاهی باشد، اما در حقیقت، سنگ بنای حرکت های بزرگ تری است. برای کارگردان کار اولی چون من، این اجرا نخستین پله است. این تماشاخانه، اکنون به خانه ای برای دانشجوها تبدیل شده است؛ فضایی که در آن می توانند بدون هراس از داوری های بیرونی، هنر خود را آزمایش کنند. تئاتر دانشجویی مشهد به زیرساخت نیاز دارد و تماشاخانه فردوس، پاسخ واقعی به این نیاز است. حالا باید دید آیا این فضای دانشگاهی، می تواند موجی از خلاقیت های دانشجویی را به راه بیندازد و در آینده ای نزدیک، تئاتر مشهد را از بحران های زیرساختی نجات دهد یا خیر.